دانشگاه آزاد اسلامي
واحد تهران مرکزي دانشکده هنر و معماري ، گروه پژوهش هنر
پايان نامه براي دريافت درجه کارشناسي ارشد
گرايش: پژوهش هنر
عنوان:
جستاري برجايگاه و کاربرد معابد آناهيتا در دنياي باستان
استاد راهنما:
دکتر غلامعلي حاتم
دانشجو:
ام البني عظيمي فشي
فروردين 1393
Title
the study of anahita temple
in ancient world regarding
its place and usibility
تشکرو قدرداني:
منت وافرخداي راعزوجل كه باگشودن باب رحمت ،مراشوق درس خواندن داد.
آشناكردچشم من به كتاب داده توفيق خيرم از هرباب
پدرم راعطانمود حيات تاكندصرف كارمن اوقات
مادرم راتناوري بخشيد مهرفرزند پروري بخشيد
هردومقدوربه كارآرند تامرا درس خوان به بار آرند
بااينكه دست وزبان كسي ازعهده شكرش خصوصاً به خاطروجودنازنين پدرومادر برنمي آيد بانهايت احترام اين پايان نامه راتقديم ميكنم به پدرومادرعزيزم و همچنين تقديم ميكنم به پاس قدرشناسي از زحمات بي شائبه احدي از دوستان كه گنجينه اي از فضايل ، آداب و معنويات مي باشند كه بدون راهنمايي هاي حكيمانه و دلسوزانه ايشان قدم نهادن در اين راه و طي طريق برايم بسيار دشوار مي نمود .
تقديم به :
واما…
هيچ يادم نرود اين معني كه مرامادر من نادان زاد
پدرم نيز چواستادم ديد گشت از تربيت من آزاد
پس مرامنت از استادبود كه به تعليم من استاد استاد
هرچه مي دانست آموخت مرا غيريك اصل كه ناگفته نهاد
قدراستاد نكودانستن حيف كه استاد به من يادنداد
گربمردست ، روانش پرنور! وربود زنده خدا يارش باد!
بسمه تعالي
تعهدنامه اصالت پايان نامه کارشناسي ارشد
اينجانب ام البني عظيمي فشي دانشجوي کارشناسي ارشد رشته پژوهش هنر با شماره دانشجويي 910601991 اعلام مي‌نمايم که کليه مطالب مندرج در اين پايان نامه با عنوان:جستاري بر کاربرد و جايگاه معابد آناهيتا در ايران باستان ، حاصل کار پژوهشي خود بوده و چنانچه دستاوردهاي پژوهشي ديگران را مورد استفاده قرار داده باشم، طبق ضوابط و رويه‌هاي جاري، آن را ارجاع داده و در فهرست منابع و مآخذ ذکر نموده‌ام؛ علاوه برآن تاکيد مي‌نمايد که اين پايان نامه قبلاً براي احراز هيچ مدرک هم- سطح، پايين تر يا بالاتر ارائه نشده و چنانچه در هر زمان خلاف آن ثابت شود، بدين وسيله متعهد مي‌شوم در صورت ابطال مدرک تحصيلي‌ام بدون کوچک‌ترين اعتراض آن را بپذيرم.

تاريخ و امضاء
باسمه تعالي
دانشکده هنر و معماري
*******************************************************
(اين چکيده به منظور چاپ در پژوهش نامه دانشگاه تهيه شده است)کد شناسايي پايان نامه:نام واحد دانشگاهي: تهران مرکزي کد واحد: 101عنوان پايان نامه: جستاري بر کاربرد و جايگاه معابد آناهيتا در ايران باستان تاريخ شروع پايان نامه: / /1392
تاريخ اتمام پايان نامه: / /1392نام و نام خانوادگي دانشجو: ام البني عظيمي فشي
شماره دانشجويي:910601991
رشته تحصيلي: پژوهش هنراستاد/استادان راهنما: دکتر غلامعلي حاتمآدرس و شماره تلفن: کرمانشاه – کنگاور – روستاي فش – کوچه عظيمي – پلاک 365 – 09184242837 چکيده پايان نامه (شامل خلاصه، اهداف، روش‌هاي اجرا و نتايج به دست آمده)
همانطوري که در متون گذشته ذکر شده است آب به عنوان يکي از کهن ترين الگوه هاي ، بسيار قديمي در اسطورها مي باشد . در آئين کهن ايرانيان چهارعنصرآب ، خاک ، هوا و آتش بسيارمقدس و قابل ستايش بوده اند که در اين ميان آب به عنوان عنصر برتر انتخاب شده است بخاطري که نماد پاکي ، دوري از آلودگي وتطهير مي باشد و از جايگاه ويژه اي برخوردار مي باشد طوري که اهميت و ارزش آن را در شکل معابد تجلي کالبد يافته است و از آن به عنوان الهه آناهيتا نام برده شده است ، هدف اصلي اين پژوهش شناخت بافت هاي معماري مي باشد در فصل اول اين پژوهش كليات موضوع آمده است . در فصل دوم به يکسري تعاريف پرداخته شده است . فصل سوم به معرفي محوطه معبد آناهيتا پرداخته شده است . فصل چهارم به دوره هاي تاريخي معبد و آثار به دست آمده مي‌پردازد و فصل پنجم نيز به تجزيه و تحليل و نتيجه‌گيري اختصاص يافته است. نظراستاد راهنما براي چاپ در پژوهش نامه دانشگاه مناسب است/مناسب نيست
تاريخ و امضاء

فهرست مطالب
فصل اول : کليات طرح…………………………………………………………………..1
1-1- بيان مسئله2
1-2- هدف‌هاي تحقيق3
1-3- اهميت موضوع تحقيق و انگيزش انتخاب آن3
1-4- سوالات 4
1-5- تعاريف عملياتي متغيرها و واژه‌هاي کليدي 4
1-6- محدوديت‌ها و مشکلات تحقيق 5
1-7- روش تحقيق 5
1-8- سابقه موضوع تحقيق 5
فصل دوم :موقعيت جغرافيايي معبدآناهيتا، معبد، آناهيتاوجايگاه آب…………………7
2-1- مقدّمه 8
2-2- موقعيت جغرافياي شهرستان کنگاور11
2-3- مهمترين آثار و ابنيه تاريخي فرهنگي شهرستان کنگاور13
2-4- معبد13
2-5- آناهيتا 13
2-5-1- پيرامون واژه آناهيتا 15
2-5-1-1- آناهيتا در متون ديني و اساطيري 15
2-5-1-2- معني آناهيتا و پرستش آن در اوستا 16
2-5-1-3- آناهيتا در فرهنگ ايران باستان17
2-5-1-4- ناهيد در منظومه شمسي 17
2-6 – باور و اعتقاد به آب 17
2-6 – 1- حرمت آب در ميان ايرانيان باستان 18
2-6-1-1- آناهيتا ، الهه نگهبان آب ايرانيان 19
2-7- خاستگاه آناهيتا 20
فصل سوم : معرفي وتوصيف معماري بناي تاريخي معبدآناهيتا……………………..21
3-1- پيشينه تاريخي معبد آناهيتا 22
3-1-1- معبدآناهيتا از ديدگاه مورخان و جغرافي دانان پارسي و تازي23
3-1 -1-2-کنگاور ازديدگاه سياحان و پژوهشگران قرن 19-20 م 24
3-2 – معبدآناهيتا 26
3-2-1- پيشينه کاوش هاي باستان شناسي در معبد آناهيتا 31
3-2-1-1- آناهيتا درنقش برجسته ها 33
3-3- معماري معبد آناهيتا – کنگاور 35
3-3-1- آب پرهاي طبقه دوم معبد 37
3-3-1-1- حجاري هاي ستون و اجزاي آن در پرستشگاه ناهيد و سابقه آن 38
3-3-1-2- موقعيت صفه کنگاور در معبد آناهيتا 39
3-3-1-3- موقعيت صخره ي آناهيتا 42
3-4- سوابق و شيوه هاي دفن مرده ها در معبد آناهيتا 43
3-5-کاوشهاي باستانشناسي پاي ديوارشرقي سال1349-1348-1347 44
3-5-1- آثار موجود در ضلع شرقي بناي ناهيد 45
3-5-1-1- حفريات جبهه جنوبي ، سالهاي 1352- 1349 46
3-5-1-2- کاوشها در جبه غربي معبد آناهيتا 47
3-5-2- علائم و نشانه هاي منقور برسنگهاي غيرحجاري معبد آناهيتا 49
3-6- مهمترين نقش پيدا شده در معبد آناهيتا نقش ماهي54
3-6-1- سمبل و نماد ماهي شناسي54
3-6-1-1- ماهي در اساطير56
فصل چهارم : دوره هاي تاريخي معبدآناهيتا و اشياء کشف شده…………………….57
4-1- آناهيتا در زمان هخامنشيان 58
4-1-1- پلکان دو طرفه،عنصر معماري دوره ي هخامنشي ….59
4-2-1- گورهاي دوران هخامنشي،جهت و انواع مقابر پاي ديوار شرقي 61
4-2-1-1- نوع مقابر61
4-2-1-2- تابوتهاي دوره هخامنشي در معبد آناهيتا 62
4-2-1-3- نوع تدفين مردگان در تابوتهاي سفالين دوره هخامنشيان 63
4-2-2- سفالينه هاي دوران هخامنشي درکنگاور وتحول آن64
4-2-2-1- سرتير و پيكان (ناوك) هاي برنزي67
4-3- معبد آناهيتا در زمان اشکانيان 67
4-3-1- نوع تدفين مردگان در دوره اشكاني در معبد آناهيتا69
4-3-1-1- نوع تابوت اشکاني ( خمره هاي ميت ) 71
4-3-1-2- سفالينه هاي دوره اشکانيان درکنگاور و تحول آن 72
4-3-2- سكه هاي اشكانيان در معبد كنگاور74
4-3-2-1- انواع سكه ها مكشوفه دوره اشکاني 74
4-4- معبد آناهيتا در زمان ساسانيان 76
4-4-1- کنگاور و پرستشگاه آناهيتا دوره ساسانيان 77
4-4-1-1- نوع تدفين دوره ساساني80
4-4-1-2- تدفين مردگان در عهد ساساني 80
4-4-2- سفال دوره‌ي ساساني دركنگاور و تحول آن 81
4-4-2-1- مهر گلي كنگاور درو دوره ي ساساني (عهد پيروز) 83
4-4-2-2- نگين عقيق از دوره ساسانيان 85
4-5- آثار دوره اسلامي در معبدآناهيتا کنگاور 87
4-5-1- طبقه بندي ظروف دوره‌ي اسلامي در معبد كنگاور92
4-5-1-2- پيه سوز و چراغ روغني 94
4-5-1-3- ظروف شيشه95
4-5-1-4- كوزه و ساغر سفالين با نوشته‌ي قلم سياه 95
4-5-2- سنگ قبر و خطوط كوفي96
4-5-2-1- سكه‌ي مسي المهدي سال140 هجري قمري 97
4-6- امامزاده ابراهيم97
4-6-1-سردر قديمي امامزاده محمدابراهيم 98
4-6-1-1- مسجد امامزاده ابراهيم98
4-6-1-2- سنگاب مسجد99
4-7- کاربري بناي معبد آناهيتا 100
4-8- معادن100
4-9- معبد آناهيتا بيشاپور102
4-9-1- آب و سيستم گردش آب در معبد آناهيتا 106
4-9-1-1- معماري معبدآناهيتا – بيشاپور 106
4-9-1-2- مجسمه گاو در معبد آناهيتا107
4-10- معبدآناهيتا در تخت سليمان 108
4-10-1- معماري معبد آناهيتا ( تخت سليمان ) 110
4-11- معابد منسوب به آناهيتا ( ناهيد ) 110
فصل پنجم : تجزيه تحليل نتيجه گيري……………………………………………………115
5-1- تجزيه و تحليل 115
5-2- نتيجه گيري 119
5-3- پيشنهادات 120
فهرست منابع121
مقاله126
فهرست تصاوير
تصوير (2-1) موقعيت جغرافيايي شهرستان کنگاور11
تصوير (2-2) مجسمه اي نمادين از آناهيتا14
تصوير ( 3 – 3 ) نماي قديمي از معبد آناهيتا22
تصوير (3-4) پلان اصلي معبد آناهيتا25
تصوير (3-5) پلان اصلي معبد آناهيتا از نماي بالا26
تصوير (3-6) ستون ، پايه ستون و سرستون 28
تصوير (3-7 ) شکل کنوني ستون ها ي باقي مانده از معبد آناهيتا30
تصوير (3-8 ) پايه ستوني که به شکل هاونگ درآمده 30
تصوير (3- 9) آناهيتا در نقش برجسته طاق بستان33
تصوير (3- 10) آناهيتا درکتيبه نقش رستم33
تصوير(3-11) نماي آب پر از روبه رو37
تصوير (3-12 ) آب پرهاي چهار گوشه صفه دوم 37
تصوير(3-13) لبه هاي انتهاي آب پرهاي متصل به پله37
تصوير (3-14 ) نقش محکوک بر سنگ هاي غيرحجار49
تصوير (3-15 ) وسيله اي براي زراعت50
تصوير(3-16) نقوشي به اسم پادشاهان 50
تصوير(3-17 ) ستاره ، خورشيد و حيواني که جزء نزورات به معبد 51
تصوير (3-18 ) نقوش حک شده ماهي بر روي تخته سنگ هاي معبد54
تصوير(3-19) ماهي در کنار نيزه و اشکال ديگر55
تصوير(3-20) نماي ضلع جنوب شرقي پلکان معبد آناهيتا60
تصوير(3-21 ) نماي از پله هاي کاخ آپادانا در تخت جمشيد60
تصوير(4-22) تابوت هاي سفالين هخامنشيان 63
تصوير(4-23) کوزه سفالي دسته داردوره هخامنشيان 64
تصوير(4-24) حلقه برنزي مکشوف از لايه هخامنشي معبد65
تصوير(4-25) شيشه شياردار جاي عطر – هخامنشي 65
تصوير(4-26 ) گوشواره زرين با نقش انسان بالدا70
تصوير(4-27) تابوتهاي سفلين اشکاني 71
تصوير(4 -28) کوزه دسته دار دوره اشکانيان72
تصوير (4-29) ظرف سفالي مکشوف از معبد مربوط به دوره اشکانيان 72
تصوير( 4-30) کاسه سفالي مکشوف از معبد مربوط به دوره اشکانيان72
تصوير(4-31) سکه هاي مهرداد دوم 75
تصوير(4-32 ) مهر به دست آمده از معبد آناهيتا 84
تصوير(4- 33) نگين عقيق با حکاکي اسب بالدار86
تصوير(4-34) تنبوشه سفالي ، آبرساني براي حمام88
تصوير(4- 35) باقيمانده حمام دوره سلجوقيان88
تصوير(4-36) کوزه سفالي کشف شده از معبد آناهيتا 93
تصوير(4-37) بشقاب لب تخت و نقاشي شده 93
تصوير (4-38) کاسه لعابدارسفالي 93
تصوير (4-39) بشقاب سفالي با قلم گيري سياه93
تصوير(4- 40 ) پيه سوز قرون سوم تا پنجم ه .ق . 95
تصوير(4-41) کوزه سفالي قرن دوم ه.ق. 96
تصوير (4- 42 ) سنگ قبر هايي به خط کوفي96
تصوير(4-43) سنگ نبشته سازنده اصلي امامزاده 96
تصوير(4- 44 ) نماي امامزاده ابراهيم 98
تصوير (4-45) سنگاب واقع در ورودي مسجد99
تصوير(4 – 46 ) معبد آناهيتا در بيشاپور102
تصوير(4- 47 ) سنگ کنترل آب ، با سه مجراي حجاري شده 102
تصوير(4- 48 ) طرح کلي بازسازي شده معبد104
تصوير(4- 49) مجسمه سرگاو107
تصوير(4- 50 ) نماي بيروني معبد آناهيتا در تخت سليمان109
تصوير(4-51) نماي داخل ، کنار ديوار معبد109
فصل اول
کليات طرح
1-1 بيان مسئله
معماري ايران درتمامي گونه هايش همواره پيوندناگسستني باآب دارد ،درميان خانه ها ،کاروانسراها ، کاخ ها و در برابر ايوان هايمان آب حضور دارد ، رمز حضوري آب به اين صورت درمعماري را مي توان از اهميت آب وتاثيرآن را دراعتقادات و زندگي گذشتگان دريافت. زماني آب آنقدر مقدس و معنادار بوده است که آن را در قالبي خداگونه ستايش مي کنيم و براي آن معبد مي سازيم که بااحترام هرچه بيشتراو را ستايش کنيم طوري که آب حکم الهه پيدا مي کند. اين الهه که به نام آناهيتانام گذاري مي شود در ايران باستان يکي از محبوبترين ايزدان آيين زرتشت است ، مهرتقدس بريک پديده طبيعي ، حکايت از حضوراساسي و بنيادين در ذهن و باورهاي انسان داردو آب در بين اين عناصر چهارگانه(آب ،آتش ، هوا و خاک) مظهر پاکي و باروري مي باشد طوري که امروزه نيزآن را نماد پاکي و روشنايي مي دانند. بنابراين تنها در چهارچوب يک سرزمين محدود و محصور نشده است و در همه ي فرهنگ ها داراي جايگاه اعتقادي و باورپذير است. جايگاه برجسته آب در ايران باستان در شکل معابد تجلي کالبدي يافته است.آناهيتا- ايزدبانوي آب- درسراسرايران کهن ،فرشته طهارت وپاکي است حتي قبل از زرتشتيان نيزبه پاکي آب توجه مي شده و در آيين زرتشت پاک نگه داشتن آب از پليدي يکي از ارکان دين به شمار مي آمده است ، شايد بتوان در ايزدکده ايران آناهيتا، ايزدبانوي آب را دوست داشتني ترين ايزدبانوي آيين زرتشت خواند ازيراست که پردازنده تاريخ ايران باستان ،بي اختيار مي خواهد هرآنچه را که در ذهن دارد، نثار اين بانوي بانوان ايران کندو بيشتر از خودآب، دل به آب روي آناهيتا سپرد .
1-2- هدف هاي تحقيق
اين پژوهش سعي دارد به شرح ماهيت آب و پرستشگاهاي ساخته شده براي اين الهه مقدس بپردازد وتاثيرات آن را در زندگي گذشتگان بيان کندو با هدف شناخت آثارتاريخي دردوران اشکانيان صورت گرفته به ويژه با معبدآناهيتا درکنگاور، بيشاپور(کازرون)، وتخت سليمان آشنا مي شويم و به شناخت معابد، نوع معماري، و جايگاه اين معبددر دورهاي هخامنشي، اشکانيان و ساسانيان را بازگو مي کنيم به شرح اشياء کشف شده از اين معبد(معبد آناهيتا کنگاور) وکاربرد اين معبد مي پردازيم.
1-3- اهميت موضوع تحقيق و انگيزش انتخاب آن
نگرش ايران از دير باز به آب مانند موجودي مقدس بوده است . آب در دين زرتشت به قدري اهميت دارد كه به بخاطرهمين يکي از يشت هاي کتاب مقدس اوستا (آبان يشت) ، به ايزد آب ” اردويسورآناهيته” پيشکش شده است :
– مي ستايم همه آب ها را که آفريده اهورامزداست .
– و بستاييم همه آ ب هاي پاک را که داده اهورامزداست .
آناهيتا علاوه براساطيرمذهبي در دوران باستان ،آب در واقعه عاشورا و قبل از آن به عنوان مهريه دختر پيامبرخاتم (ص) ، در ذهن مردم ايران ماندگار وجاويدان شده است . آب از کهن الگوهاي اسطوره اي در بسياري ازجوامع است. اين نماد درحماسه گيل گمش، طوفان نوح عهدعتيق، ماجراي کيخسرو افراسياب در شاهنامه و بسياري ديگر از مصاديق ادبياتي آمده و ضمن تقدس ذاتي با ديگر مفاهيم مقدس مترادف شده است. از نظرتاريخي بايد هرودت احتمالاً قديمي ترين سند را ارائه داده باشد ، ايرانيان آب را پاک نگه مي داشتند طوري که بعدها آب مورد ستايش قرار مي گيرد البته در جاهايي آب با حضور آتش همراه مي باشد، علت ساخت پرستگاه براي آب اين بود که آن را در جاي مقدسي ستايش کنند و آب را نماد پاکي ، دور از آلودگي، نماد باروري وعشق و دوستي مي دانند اماتوجه به آناهيتا(الهه آب ها) از دوره اردشير دوم هخامنشي درايران مرسوم شده.و در دوره هاي تاريخي بعد يعني اشکانيان و ساسانيان همواره ادامه داشته است .
باور به اينکه اين ايزد را بايد يکي از کهن ترين و پراهميت ترين باورهاي ايران باستان به شمارآورد ، هيچ ايزدي در اوستا وآيين زرتشت تا اندازه آناهيتا با گرمي و دلبستگي ياد نمي شود از اين رو غيرايراني بودن اين الهه که گاهي چنين پنداشته شده غير ممکن است ،تاريخ هم گواه اين است که ايرانيان هرگز به پديده اي غيرخودي مهر چنداني نداشته اند.
با اين حال جداکردن آناهيتا از بدنه زرتشت ناشدني است اما خود اوهمواره به صورت ايزدي انتزاعي متجلي مي شودوهرگزبه مثابه عنصري ازپيکرآيين مزديسنادرنمي آيدهمين ويژگي آناهيتااست که نشان از کهن بودن آن داردو نشان مي دهد که ناهيد کهن تر از زرتشت است وايزديست که هم ميزبان زرتشت است هم ميهمان او ..
1-4- سوالات
ردپاي حضور آب در تاريخ ايران از چه زماني احساس مي شود ؟
آب در بين ايرانيان از چه جايگاه و حرمتي برخوردار بوده است ؟
آب را چرا نماد پاکي و طهارت در ايران باستان و دوره هاي بعد مي دانسته اند ؟
در کدام نقش برجسته هاي تاريخي آناهيتا به عنوان الهه حضور داشته است ؟
معابد آناهيتا مربوط به چه دوراني مي باشد و اوج شکوفايي انها مربوط به چه دوره مي باشد ؟
آناهيتا که در ايران باستان از آن به طور خاص ياد شده است به چه معني مي باشد ؟
معبد آناهيتا در ايران در کجاها قرار دارد ؟
ساختار معبد آناهيتا در كنگاور چگونه است ؟
کاربري بناي معبد آناهيتا چه بوده است ؟
معابد در بين باورها و فرهنگ هاي و اعتقادات مردم چه جايگاهي داشته اند ؟
طي کاوش هاي به عمل آمده در معبد آناهيتا ( کنگاور ) چه اشياء تاريخي کشف شده است ؟
1-5- واژهاي کليدي
اشکانيان ، معبد ، آناهيتا ، ناهيد ، آناهيت .
1-6- محدوديت ها و مشکلات تحقيق
در يک سري از منابع مطالب به صورتي تکراري و با يک نکات مخفي بيان شده بود که تا حدودي باعث خلال درجمع آوري مطالب مي شد، و همچنين حدس وگمان هاي که زده شده بود دربعضي از موارد باعث دور شدن از موضوع اصلي مي شد .
1-7- روش تحقيق
روش پژوهش درانجام اين تحقيق ميداني وتوصيفي بوده است وشيوه گردآوري مطالب و اطلاعات کتابخانه‌اي و حضور در محل در معبد بوده است .
1-8- سابقه موضوع تحقيق
آب نماد پاکي وطهارت و جدايي وپاک کننده از آلودگي دانست و همچنين نماد عشق، زندگي، جاودانگي ،حيات ، باروري ، دوستي ، که در اديان مختلف به ويژه ايران باستان و زرتشت جايگاه ويژه ومهمي را به خوداختصاص داده است وآن را بيشتر مربوط به دين زرتشت دانسته وازآن جداناپذير مي باشد، ارزش آب را مي توان به صورت کامل دردين زرتشت بيان کرد كه برا پرستش آن دست به ساخت جايگاه هاي مقدسي براي آن مي زدند كه به آن معبد مي گويند ، يكي از اين معابد در كنگاور قرار دارد،کنگاور اولين بخش شرقي کرمانشاه است و در بزرگ راه کربلا نشسته است “ايزيدورخاراکسي” اولين کسي است که در نيمه نخست سده ي اول ميلادي از آن به نام ( کن کبار ) نام برده است . مورخين و جغرافيا نويسان غرب و ايراني از سده سوم هجري قمري به بعد از اين ناحيه به نام هاي کنکور ، کنگوار ، کنگوروقصراللصوص (قلعه دزدان ) نام برده اند . شهرت کنگاور از آغاز تا امروز شايد بيشتر به خاطربناه يا کاخي است که ازپيش ازاسلام برفراز صفه‌اي وسيع در دل آن برپاگرديده بوده است اين بنا امروزه به نام معبد آناهيتا يا ناهيد شهرت دارد که در جاي خود از آن صحبت خواهيم کرد .
شهرت عمده کنگاور درروزگار اسلامي وهم اکنون به خاطربقاياي بنايي است که پيش ازاسلام برفراز صفه اي درمرکز قصبه کنگاورازسنگ ساخته شده است .
امروزه ايرانيان و حتي جهانگران ، کنگاور را به عنوان معبدآناهيتا مي شناسند. چيزي جز اين نيست مگرعظمتي که به لحاظ باستان شناسي براين اثر شگرف مرتبط است. ابتدا در اين راستا سخن خود را از رومان گيرشمن که سالها در ايران به کاوش و بررسي پرداخته آغاز مي نمائيم وي در کتاب ايران از آغاز تا اسلام مي نويسد: … در معبدکنگاور پرستشگاهي با طرح غربي ساخته شده و تصور مي رود در حدود دويست قبل از ميلاد بنا شده است . در ساختمان اصلي استعمال قطعات سنگي مسطح تخت جمشيدتقليدشده اما ستون هاي آنهاداراي سرستون دري است که برفرازآنها تخته هاي کرنتي قرار گرفته است. در ضمن اين بنارا با بقاياي معبرکرهه (خورهه) و لائوديسه در نهاوند متعلق به دوره سلوکي ها طبقه بندي کرده وطرح آن را غربي مي داند. بنايي که ماامروزه معبدآناهيتا مي شناسيم مورخان و جغرافي نويسان اسلامي آن را تحت عنوان شکارگاه پرويزوکاخ خسروپرويز و قصرالصوص معرفي کرده اند. پرفسور ارنست هرتسفلد باستان شناس آلماني بناي کنگاور را معبدي از دوران اشکانيان دانسته و آن را يکي از بزرگترين معابددنياي باستان مي داند ولي نام آناهيتا در کتيبه‌هاي هخامنشي از زمان اردشير دوم به کار برده شده است و پيش از آن يعني در زمان کوروش و داريوش وخشايارشاه نامي از آناهيتا نيست . ظاهراً پرستش آناهيتا در دوران اردشير دوم رونق گرفت و او مجسمه‌هايي را در معابد به ياد اين ايزد بانو برپا کرد . در کتيبه‌اي که از او در شوش باقي مانده او بيان مي‌کند که بازسازي ايوان و کاخ شوش را به درخواست اهورامزدا ، آناهيتا و ميترا به انجام رسانده است .از نقش برجسته‌هاي مهم آناهيتا در ايران مي‌شود به تصوير او در نقش رستم و همچنين تاق بستان در کرمانشاه اشاره کرد. نيايشگاه آناهيتا در کنگاور را با توجه به تطابق با بناهاي مشابه از نظر معماري”متعلق به دوران پارتي ( 253 – 224 پيش از ميلاد ) مي دانند و معتقدند که در دوران ساساني مرمت شده است.

فصل دوم
موقعيت جغرافيايي معبد آناهيتا ،تعاريف معبد ،
آناهيتا و جايگاه آب در ايران باستان

2-1- مقدمه
بخش بزرگي از غرب کشور را ارتفاعات بلند و به هم پيوسته و سرسبز زاگرس تشکيل داده که جلگه حاصلخيز کنگاور دراين منطقه واقع شده است ،کنگاورشهريست درميان راه امروزي کرمانشاه همدان و برسر راه تاريخي هگمتانه قراردارد که ازآن به نام هاي کنگور- کنگورا- قصرالصوص و کنکوبار ياد شده است. در مرکز اين شهر بناي تاريخي و قديمي معبد آناهيتا قرار دارد که خيلي ها کنگاور را با وجوداين بنا مي شناسند. نام کامل آناهيتااز اردويسور آناهيتا مي باشد که در باورها و اعتقادات مردم ايزدبانوي نگهبان آبها مي باشد ، اين معبد به صورت چهار ضلعي و بدون سقف که در سه طبقه بر روي صفه اي در مرکز شهر ساخته شده است يک بناي کاملاً سنگي که در بين سطوح ديوارها از ملات گچ استفاده شده است .آناهيتا از زمان هخامنشيان و با سنگ نبشته اردشير دوم به رسميت شناخته شد .دو پلکاني که در دو طرف بنا،جهت عبور و مرور مردم به اين معبد بوده برگرفته از سبک معماري هخامنشيان مي باشد که حتي شباهت زيادي با پلکان آپاداناي داريوش در تخت جمشيد دارد وقابل مقايسه هم مي باشد بجز اين پلکان تابوت هاي سفالين ، سرتبر و پيکاني از جنس برنز نيز در اين معبد کشف شده است که مربوط به زمان هخامنشيان است . اما باتوجه به اسناد و مدارک معتبرتري که طي کاوشهاي انجام شده در معبد به دست آمده گواه و يقين بر اين مي باشد که اين معبد مربوط به دوران پادشاهي اشکانيان مي باشد.در اين دوره اعتقادات مردم با ستايش آناهيتا به عنوان بزرگ مادر همه ايزدان مرتبط شد، حتي حضور آناهيتا با تاج معروف خود را در سکه هاي اين دوران مي توان ديد ، سکه هايي که در زير سرمردگان در گورستان مربوط به اشکانيان پيدا شده است سکه ها سفال ها ، تابوتها(خمره اي شکل) قمقمه زوار و..همگي نشان ازحضور چشمگيراشکانيان در اين معبد مي باشد .
حتي باستان شناسان آثاري از دوره ساسانيان ، سلوکيان و اسلامي در اين معبدبه دست آورده اند که نشان از حضور دوره اي اين حکومت ها در معبد است ،ولي بيشتر اين آثار نشان ازحضور پر رنگ و قاطع اشکانيان مي باشد. دورتا دور اين معبد را ستون هاي فرا گرفته که مانند حصاري آن را در دل خود جاي داده اند ستون هاي که از سرستون- ستون و زيرستون تشکيل شده اند که صاف و صيقل خورده و بدون تزئينات مي باشند ساده و کوتاه و قطور که اين سبک ستون سازي مربوط به منطقه اي درشمال غربي ايران و قلمرو مادها مي باشد که نمونه ي ديگري را نمي توان سرمشق ابتدايي اين نوع ستون سازي قرارداد .
با توجه به آنچه که گفته شدپرستشگاه آناهيتا در کنگاور با توجه به مقايسه هايي که با بناهاي مشابه انجام شده معماري آن متعلق به دوران پارتي مي باشدومعتقدند که در دوران ساساني و اسلامي اين بنا را مرمت کرده اند ، در اين معبد قرينگي و تقارن بکار برده شده ،چيزي که در معماري اشکاني بارز مي باشد.
براي اين بنا کارکرد هاي گوناگوني ذکر شده ، بعضي از باستان شناسان معتقدند که اين بنايي براي گردش و تفريح در زمان شکار بوده ، بخاطري که در اين جلگه ( کنگاور) شکار فراوان بوده است ، و همچنين از آن براي پذيرايي و گرامي داشت حضور فرمانروايان ،اميران ، پادشاهان مورد استفاده قرارمي گرفته است و همچنين در جاي ديگر ذکر شده است ، برخي آن را کاخ خسروپرويز يا کاخ ساساني مي دانستند، که براي خوشگذراني اوقات فراغت مورد استفاده قرار مي گرفته است. باتوجه به مطالب ازپيش گفته شده اين معبدمکاني براي پرستش آب بوده است .تحقيقات تاريخي و کاوش هاي باستان شناسي چهار دوره براي کاربري معبد ذکر کرده اند دوره هخامنشيان ، دوره سلوکيان (معبد آراتميس) ، دوره اشکانيان(معبدآنايي تيس- آناهيتا ) ، دوره ساساني( آناهيتا و آتشگاه ) . نمونه اي ديگراز معبدآناهيتا در ايران وجود دارد که يکي از آنها در بيشاپور( کازرون) در استان فارس واقع شده است که بعدازمعبدآناهيتا ، درکنگاور قديمي ترين ومشهورترين معبد که جايگاه نوازش و بازي با آب مي باشد معبدي بدون سقف و مکعب شکل است .
حضوروگردش آب دراين معبد شکلي زيبا آميخته با حس احترام دارد که نشانگراهميت خاص مذهبي وتوجه به نيايش ايزدبانوي آب آناهيتا دارد. معبدي ديگري به نام معبد آناهيتا تخت سليمان درشهر بيجار و مياندوآب دراستان آذربايجان غربي قرار دارد. که در کنار آتشکده آذر گشسب واقع شده. اين معبد به صورت مسقف و مکاني در ارتباط با پرستش آب بوده است. که آناهيتا الهه آب مورد پرستش قرار گرفته و تاريخ ،آن را به قبل از دوره ساساني نسبت مي دهند، با اين حال آب در فرهنگ کهن ايران باستان جايگاه ويژه و مقدسي داشته، طوري که به عنوان الهه آن را مورد ستايش و پرستش قرار داده وحتي براي آن نذورات زيادي را انجام مي دادند اينها فقط دال بر ارزش و اعتبار آن در اعتقادات مردم بوده است .
2-2- موقعيت جغرافيايي
کنگاوراولين بخش شرقي کرمانشاه است ودر بزرگ راه کربلا نشسته است ازشمال به بخش اسدآباد ازشهرستان همدان ،از شرق به تويسرکان ،از جنوب به دهستان خزل شهرستان نهاوندو ازغرب به صحنه ازشهرستان کرمانشاه محدود است)شکل2-1). قسمت مرکزي و جنوب بخش و قسمت شمال وغربي آن کوهستان است، درمنتهي اليه قسمت جنوب شرقي آن نيزرشته کوه هايي قراردارد(گودرزي،1385،ص25).”ايزيدورخاراکسي”اولين کسي است که درنيمه نخست سده ي اول ميلادي از آن به نام (کن کبار) نام برده است. مورخين و جغرافيا نويسان غرب و ايراني از سده سوم هجري قمري به بعداز اين ناحيه به نامهاي کنکور، کنگوار،کنگوروقصراللصوص(قلعه دزدان)نام برده اند.
شهرت کنگاور از آغاز تا امروز شايد بيشتر به خاطر بناه يا کاخي است که از پيش از اسلام برفراز صفه اي وسيع در دل آن برپاگرديده بوده است. اين بنا امروزه به نام معبدآناهيتا يا ناهيد شهرت داردکه درجاي خوداز آن صحبت خواهيم کرد(روزبهاني،1383،ص80).
“لستريج” بااقتباس ازآثارنويسندگان اسلامي درباره کنگاورمي نويسد: بعد از قريه صحنه ولايت کنگوار است که چون درآغاز فتوحات اسلام هنگام عبور لشکريان عرب ازآنجا به نهاونداهالي آنجا چهارپايان بارکش مسلمين را دزديدندو اعراب آن را قصراللصوص(قلعه دزدان) ناميدند) لسترنج ، 1337 ، ص 204-203 ). ناصرالدين شاه قاجار در سفرنامه خود به عتبات عاليات درباره ي کنگاور چنين نوشته است :… همين که ازپل گذشتم رفته ، رفته فضاي جلگه کم شد، کوه ها از چپ و راست نزديک مي شوند . ده کثيف بي درختي سرراه بود گفتند: رحمت آباد ملکي ساري اصلان است قدري رفتيم سطح راه به انحطاط گذشت، سرازيررفتيم جلگه کنگور پيدا شد. اطراف جلگه کنگاور همه کوه است جلگه اينجا هم سرسبز هم با صفاست. شبيه جلگه اسدآباد اما جمع تر و بهتر، دهات زيادي در اطراف اين جلگه است.
اغلب آنهاروي تپه واقع شده بودند شکارصحرايي اينجاهم مثل جلگه اسدآباد فراوان بود (ناصرالدين شاه قاجار، سنه 1287ه. ق ، صص 47-42 ). بي شک نزديکي کنگاور به ” هگمتانه” مرکز حکومتي ماد و نيز قرار داشتن آن بر سر شاهراه هگمتانه – بين النهرين ، در آباداني آن تاثير بسزايي داشته است (مارکورت ،1387، ص45). شايد بتوان شجاعت و “جنگاوري” مردم منطقه در طول تاريخ ، در برابر مهاجمان را به عنوان ريشه ي واژه ي “کنگاور” در نظرگرفت و شايدهاي ديگري که اين مختصر مجال طرح تمامي آنها نيست . شهرستان كنگاور با وسعتي حدود 845 كيلو متر مربع و 000/100 نفر جمعيت و با ارتفاع 1500 متر از سطح دريا در85 كيلومتري مركز استان و شمال شرقي استان كرمانشاه واقع است. نور ديده زاگرس(کنگاور) به واسطه مجاورت با کوه هاي سرکشيده برآسمان ، آب و هوايي خوشگوارا وکوهستاني وخنک دارد (شهرامي ،1383 ، صص 11-9-6). آب و هواي قسمتهاي دشت آن معتدل و قسمت هاي کوهستاني ومرتفع آن سرد و زمستاني پربرف وطولاني دارد (گلزاري ، شماره 147 ، ص113 ).
مردم کنگاوراز نژاد سفيد واز اقوام کردو لرند، عده کمي از بازماندگان ارمني ساکنندکه خود معتقدند ازهمراهان شيرين زن خسرودوم ساساني بودهاندو ازآن زمان ساکن شدهاند.ازدوره صفويه به اين طرف ازمردم ترک لهجه نواحي مجاور نيز عدهاي به کنگاورکوچ کردهاند(روزبهاني ، 1383 ،ص88 ).
اکثر جمعيت کنگاور را شيعه تشکيل مي دهد و پيرو مذهب حقه جعفري عليه السلام و درصد کمي نيز از برادران و خواهران سني مذهب اهل کردستان عراق و نيز جمعي از پيروان اهل حق هم در منطقه ساکن هستند .
در گذشته انگشت شماري مسيحي و يهودي در شهرستان زندگي مي کردند( شهرامي ،1383 ، ص 11-10) . مردم کنگاور صاحب هنرهاي سنتي چون منبت کاري1 مي باشند . هنر تنبورسازي هم در بين مردم اين ديار ريشه کهن و اصيلي دارد طوري که تنبورهاي اين خطه از شهرت ومحبوبيت خاصي برخوردارند .
www.iranicaonline.org/articles/anahid
2-3- مهمترين آثار و ابنيه تاريخي فرهنگي شهرستان کنگاور
مهمترين آثارو ابنيه تاريخي فرهنگي شهرستان کنگاور: معبدآناهيتا ، معدن تاريخي چلمران که ازآان با
نام کوه مردان(شلمران) يکي ازمهمترين معدن استخراج سنگ درساخت معبدآناهيتا ميباشد . امامزاده ابراهيم ، تپه گودين ، پل کوچه ، حمامهاي تاريخي (حمام کهنه ،حمام ميدان ، حمام حسن خان ، سراب کبوتر لانه ، سرابها ، سراب فش، سراب خرم آباد (بوجان) ، (سراب ماران ) ، قنات و چشمه ها ي قديمي ،آسياب ها ويخچال هاي قديمي ،گورستانهاي قديمي( روزبهاني ،1383،ص109-106). شهرت عمده کنگاوردر، روزگار اسلامي وهم اکنون به خاطر بقاياي بنايي است که پيش از اسلام برفراز صفه اي درمرکز قصبه کنگاور از سنگ ساخته شده است (شهرامي ، 1383 ، ص 11-10) . امروزه ايرانيان وحتي جهانگران ، کنگاور را به عنوان معبدآناهيتا مي شناسند و اين نيست مگرعظمتي که به لحاظ باستان شناسي براين اثر شگرف مرتبط است .
2-4- معبد
معبد به معناي: عبادت ، پرستشگاه ، جاي عبادت .جايي که عبادت کنند (از اقرب الموارد). به معني جاي عبادت مسلمانان نيز مي باشد . معبد جايگاه پرستش و پرستيدن خداوند ، در هر ديني مي باشد. اين جايگاه داراي ارزش بالايي در هر دين است. اگر چه اصطلاح معبداز نظر واژه ‌شناسي هم معناي پرستشگاه است اما هر پرستشگاهي را معبد نمي‌نامند. به طور خاص، از کليساها و مساجد معمولاً با عنوان معبد ياد نمي‌شود . معابد جايست که پاک وآراسته ، البته هر مکاني که چنين ويژگي هايي را داشته باشد معبد نمي نامند بلکه معبد محلي براي پرستش عنصري برتر از ماديات و حيات مي باشد ، چيزي که بتوان نسبت به او به باور قلبي برسيم (دهخدا ، ص 412)
2-5 – معناي آناهيتا
آناهيتا يعني الهه ونگهبان آب . درايران باستان به سبب ارجمندي آب چندين ايزد به گونه اي ،براي پاسباني ازآب وجود داشت ، اما آناهيتا ايزدبانوي آب درايران باستان ، يکي از بزرگترين ومحبوبترين ايزدان آيين زرتشت است(رجبي ،1380 ،ص344) .
چهارعنصرآب ، آتش ، هوا و خاک در آيين کهن ايرانيان باستان مقدس مي باشند. مهرتقدس بريک پديده طبيعي ، حکايت ازحضوراساسي و بنيادين در ذهن و باورهاي انسان دارد ، آب در اين ميان هم پاک وهم مظهر پاک کننده است، بنابراين تنها در چهارچوب يک سرزمين محدود ومحصورشده است ودر همه ي فرهنگ داراي جايگاه اعتقادي و باورپذير است (شکل 2-2) . جايگاه برجسته آب در ايران باستان در شکل معابد تجلي کالبدي يافته است. آناهيتا ايزدبانوي آب- درسراسر ايران کهن ، فرشته طهارت و پاکي است علاوه بر اساطيرمذهبي دردوران باستان ،آب درواقعه عاشوراو قبل از آن به عنوان مهريه دخترپيامبرخاتم (ص)، در ذهن مردم ايران ماندگار و جاويدان شده است. آب از کهن الگوهاي اسطوره اي در بسياري از جوامع است. اين نماد در حماسه گيل گمش، طوفان نوح عهد عتيق، ماجراي کيخسرو افراسياب در شاهنامه و بسياري ديگر از مصاديق ادبياتي آمده وضمن تقدس ذاتي باديگر مفاهيم مقدس مترادف شده است ، درتداوم تاريخي انديشه ي ايراني ردپاي حضورآن رااحساس مي کنيم.
آب در بيرون مسجد(پاياب) ، در درون مسجد(حوض) ، نشانه پاکي و طراوت و خلوص معنوي مومن است و با وضو است که انسان اجازه ي درحضور درمحضر ذات باريتعالي را پيدا مي کند . ايرانيان از ديرباز به آب و ايزد موکل آن به عنوان الهه پاکي ، احترام مي گذاشتند و معابدي براي آنها مي ساختند .
اگرچه امروزه متروکه يا درمعرض تخريب قرارگرفته اند ، اما به لحاظ بخشي از شناسنامه ي فرهنگي مردم در اين مرز و بوم جايگاه ويژه خود را دارند. بازخواني وبازگشايي اين انديشه ، چهره ي ديگري از باورهاي و اعتقادات ما رادرمعرض ديد خود و جهان قرارمي دهد( پورمند ، طاووسي ، 1389، ص 37-36 ).
2-5-1- پيرامون واژه آناهيتا
آناهيتااز نظر واژه‌شناسي از پيشوندمنفي‌ساز آن يعني(ن) و(ا) که به دليل التقاي مصوت هاآمده به ‌همراه واژه آهيتا (يعني آلوده) ساخته ‌شده‌است و معني نيالوده ، بي آلايش و پاك را مي‌دهد؛ و اين در‌مجموع صفت آبها و رودهاست كه پاک و فزاينده و قدرتمند هستند. درختان هميشه سبز مانند: سرو و کاج، گل‌هاي سوسن و زنبق و نيلوفر، رنگ سپيد ، ماهي قرمز ، نشان دايره و مثلث از ديگر نماد‌هاي آناهيتا مي‌باشند. واژه‌‌هاي ديگر او آناهيد ، آناهيت و ناهيد مي‌باشد. در روزگار باستان آناهيتا را با لقب بغدخت (به‌معني دختر خدا) مي‌آوردند .اين پيشوند با گذشت زمان تبديل به يدخت شده است که گاهي به‌تنهايي به‌جاي سياره ناهيد يا زهره بکار مي‌رفته است .(سايت ميراث فرهنگي استان کرمانشاه).واژه? پارسي باستان اَناهيتَه” An-?hita ” که در پارسيميانه اَناهيد”An?hid ” و در فارسي امروزي ناهيد شده ، معني آن ناآلوده (پاک وبي گناه) است. ازآناهيتا به عنوان نگهبان و پاکي در يَشت پنجم از آبان‌يشت ،که يکي ازمحفوظ‌ مانده‌ترين نسک‌هاي اوستاست ، تجليل شده است (خدايي ، 1388، ص 247).
2-5-1-1- آناهيتا درمتون ديني و اساطيري
درمزديسنا آناهيتا دختراهورامزدا واسپندارمذ مي باشد که مونث مي باشد . آناهيتا فرشته‌اي زيبا بلند بالا ودلير با بازوان سپيد توصيف شده است. در



قیمت: تومان


پاسخ دهید