وزارت علوم، تحقيقات و فناوري
دانشگاه دامغان
دانشكده زيست شناسي
پايان‌نامه كارشناسي ارشد
زيست شناسي (فيزيولوژي گياهي)
بررسي فيتوشيميايي و ارزيابي خواص ضد ميکروبي عصارههاي متانولي چند نوع گونه گياهي عليه باکتريهاي گرم مثبت و منفي
توسط:
معصومه واقف
استاد راهنما:
دکتر مهدي خورشيدي
دي ماه 1393
وزارت علوم، تحقيقات و فناوري
دانشگاه دامغان
دانشكده زيست شناسي
پايان‌نامه كارشناسي ارشد
زيست شناسي (فيزيولوژي گياهي)
بررسي فيتوشيميايي و ارزيابي خواص ضد ميکروبي عصارههاي متانولي چند نوع گونه گياهي عليه باکتريهاي گرم مثبت و منفي
توسط:
معصومه واقف
استاد راهنما:
دکتر مهدي خورشيدي
تقديم به پدر و مادرم که در سايه پرمهر و عطوفتشان چگونه زيستن و چگونه بودن را آموختهام.
تقديم به همسر خوب و صميميام، همراه صبوري که سنگيني بار مشکلات را در کنار هم بر دوش کشيديم و باهم بودن را تجربه کرديم و باهم زيستن را آموختيم.
سپاسگذاري
پروردگارا تو را سپاس که نعمت آموختن به من ارزاني داشتي و چه بيدريغ ياريم کردي هرگاه و هر دم که تو را خواندم.
در مسيري که برگزيدم، همسفراني راهبرم بودند که حضورشان همچون ستارگاني پر نور، فروزنده راهم بود. از اينرو بر خود واجب ميدانم مراتب بيپايان سپاس و تقديرم را نثارشان کنم. از استاد راهنماي ارجمندم، جناب آقاي دکتر مهدي خورشيدي که هدايتها و رهنمودهاي ارزندهشان چراغي فرا رويم شد که تا پايان راه روشنگر لحظههايم خواهم بود که اگر نبودند از اين هدايتها و رهنمودها بيشک طي اين راه، بس مشکل و چهبسا ناممکن ميگرديد. صبر، سعه‌صدر و نيک انديشي ايشان درسهايي است که هرگز از ياد نخواهم برد و شاگردي در مکتبشان افتخاري بود که به آن ميبالم.
از هيأت داوران جناب آقاي دکتر پوزش و خانم دکتر رضايي به خاطرتقبل زحمت بازخواني اين پايان نامه متشکرم. از نماينده تحصيلات تکميلي جناب آقاي دکتر فريد نوري که مديريت جلسه دفاع را بر عهده داشتند سپاسگزارم.
از خانواده و دوستان عزيزم، که در طول انجام اين تحقيق حامي و پشتيبان من بودند کمال تشکر را دارم.
چکيده
بررسي فيتوشيميايي و ارزيابي خواص ضد ميکروبي عصارههاي متانولي چند نوع گونه گياهي عليه باکتريهاي گرم مثبت و منفي
به وسيلهي:
معصومه واقف
با افزايش آگاهي مردم از عوارض خطرناك آنتي بيوتيک هاي سنتزي، ميزان تقاضا براي جايگزين هاي طبيعي و نوين اين داروها افزايش پيدا کرده است. فناوري ترکيبي عصارههاي گياهي، وارد عرصه شده و با عصارههاي مختلف گياهي به مبارزه با مقاومتهاي ميکروبي ميپردازد. هدف اصلي در اين مطالعه بررسي اثرات ضد ميکروبي و بررسي فيتوشيميايي کيفي و کمي چند گونه گياهي بومي ايران عليه باکتريهاي بيماريزا و معرفي آنها به عنوان جايگزين مناسب براي داروهاي انتخابي عليه اين باکتريها ميباشد.
در اين مطالعه از گياهان بادام کوهي (Amygdalus scoparia)، بومادران (Achillea millefolium)، کلپوره (Teucrium polium)، گلپر (Heracleum persicum) و مريم گلي (Salvia officinalis) استفاده شد. ابتدا گياهان مورد نظر جمعآوري و تعيين نام علمي گرديدند و پس از تهيه عصاره متانولي با رقتهاي 500، 250، 125، 5/62، 25/31، 62/15 و 9/3 ميليگرم بر ميليليتر، تاثير آنها در مهار رشد ميکروارگانيسمهاي استافيلوکوکوس اورئوس، باسيلوس سرئوس، اشرشيا کلي و سالمونلا انتريتيديس مورد بررسي قرار گرفت. سپس، عصارههاي بادام کوهي و بومادران با هم ترکيب شد و عليه باکتريهاي منتخب استفاده گرديد. تمام آزمايشهاي ضد ميکروبي با استفاده از روش انتشار در آگار و تعيين MIC و MBC بر روي باکتريهاي گرم مثبت و منفي مورد مطالعه انجام پذيرفت. در مرحله آخر، اثرات آزمايشهاي فيتوشيميايي نيز بر روي عصارههاي تهيه شده به منظور بررسي وجود آلکالوئيد، تانن، ساپونين و آنتوسيانين و اندازهگيري ميزان فنل و اثر آنتياکسيداني به روش DPPH و خاصيت احياکنندگي انجام گرفت.
يافتهها نشان دادند که عصاره بادام کوهي در مقايسه با ساير عصارهها خاصيت ضد ميکروبي بيشتري دارد. تاثير ترکيب عصاره بادام کوهي و بومادران بسيار بيشتر از تاثير هر کدام از آنها بود به طوري که اين ترکيب بيشترين تاثير را بر روي باکتري باسيوس سرئوس داشت. نتايج فيتوشيميايي نشان داد که محتوي ترکيبات فنلي موجود در هر يک از عصارهها، نقش مهمي در تعيين قدرت آنتياکسيداني و فعاليت ضد ميکروبي عصارهها دارند. از اثرات همافزايي عصارههاي ترکيبي که به وجود ترکيبات فنلي آنها مربوط ميشود ميتوان براي مبارزه با عفونتهاي بيمارستاني استفاده شود.
واژگان کليدي: فعاليت ضد ميکروبي، باکتريهاي بيماريزا، فعاليت آنتياکسيداني، عصاره ترکيبي.
فهرست مطالب
عنوان………………………………………………………………………………………………………………………………صفحه
فصل اول: مقدمه…………………………………………………………………………………………………………………………………………………1
1-1 گياهان دارويي……………………………………………………………………………………………………………………………………………….2
1-1-1 صفات گياهان دارويي……………………………………………………………………………………………………………………………….2
1-1-2 تاريخچه گياهان دارويي در جهان……………………………………………………………………………………………………………2
1-1-3 تاريخچه گياهان دارويي در ايران…………………………………………………………………………………………………………….3
1-1-4 علل توجه و اهميت گياهان دارويي…………………………………………………………………………………………………………3
1-2 طبقهبندي گياهان مورد بررسي…………………………………………………………………………………………………………………..4
1-2-1 بادام کوهي……………………………………………………………………………………………………………………………………………….4
1-2-2 بومادران……………………………………………………………………………………………………………………………………………………4
1-2-3 کلپوره……………………………………………………………………………………………………………………………………………………….4
1-2-4 گلپر…………………………………………………………………………………………………………………………………………………………..5
1-2-5 مريم گلي………………………………………………………………………………………………………………………………………………….5
1-3 معرفي و خصوصيات گونههاي مورد بررسي………………………………………………………………………………………………..5
1-3-1 گياه بادام کوهي……………………………………………………………………………………………………………………………………….5
1-3-1-1 سيستماتيک بادام کوهي…………………………………………………………………………………………………………………….5
1-3-1-2 پراکنش جغرافيايي بادام کوهي………………………………………………………………………………………………………….6
1-3-1-3 خواص ضد ميکروبي بادام کوهي……………………………………………………………………………………………………….6
1-3-1-4 خواص درماني بادام کوهي…………………………………………………………………………………………………………………..6
1-3-2 گياه بومادران…………………………………………………………………………………………………………………………………………….6
1-3-2-1 سيستماتيک بومادران………………………………………………………………………………………………………………………….7
1-3-2-2 پراکنش جغرافيايي بومادران……………………………………………………………………………………………………………….7
1-3-2-3 خواص ضد ميکروبي بومادران……………………………………………………………………………………………………………..7
1-3-2-4 خواص درماني بومادران……………………………………………………………………………………………………………………….7
1-3-3 گياه گلپر……………………………………………………………………………………………………………………………………………………8
1-3-3-1 سيستماتيک گلپر………………………………………………………………………………………………………………………………..8
1-3-3-2 پراکنش جغرافيايي گلپر………………………………………………………………………………………………………………………8
1-3-3-3 خواص ضد ميکروبي گلپر…………………………………………………………………………………………………………………….9
1-3-3-4 خواص درماني گلپر………………………………………………………………………………………………………………………………9
1-3-4 گياه کلپوره………………………………………………………………………………………………………………………………………………..9
عنوان………………………………………………………………………………………………………………………………صفحه
1-3-4-1 سيستماتيک کلپوره……………………………………………………………………………………………………………………………..9
1-3-4-2 پراکندگي جغرافيايي کلپوره……………………………………………………………………………………………………………..10
1-3-4-3 خواص ضد ميکروبي کلپوره……………………………………………………………………………………………………………..10
1-3-4-4 خواص درماني کلپوره………………………………………………………………………………………………………………………..10
1-3-5 گياه مريم گلي………………………………………………………………………………………………………………………………………..11
1-3-5-1 سيستماتيک مريم گلي……………………………………………………………………………………………………………………..11
1-3-5-2 پراکنش جغرافيايي مريم گلي……………………………………………………………………………………………………………11
1-3-5-3 خواص ضد ميکروبي مريم گلي………………………………………………………………………………………………………..12
1-3-5-4 خواص درماني مريم گلي…………………………………………………………………………………………………………………..12
1-4- عصارهگيري……………………………………………………………………………………………………………………………………………….12
1-4-1 عصاره………………………………………………………………………………………………………………………………………………………12
1-4-2- انتخاب ماده گياهي و نوع حلال…………………………………………………………………………………………………………..12
1-4-3 روشهاي مختلف عصارهگيري……………………………………………………………………………………………………………….13
1-4-3-1 روش ماسراسيون……………………………………………………………………………………………………………………………….13
1-4-3-2روش پرکولاسيون……………………………………………………………………………………………………………………………….13
1-4-3-3 روش سوکسله…………………………………………………………………………………………………………………………………….14
1-4-3-4 امواج فراصوت…………………………………………………………………………………………………………………………………….14
1-5 روشهاي اندازهگيري و بررسي اثرات ضد ميکروبي…………………………………………………………………………………..15
1-5-1 روشهاي نفوذي…………………………………………………………………………………………………………………………………….15
1-5-1-1 روش چاهک……………………………………………………………………………………………………………………………………….15
1-5-1-2 سيلندر پليت………………………………………………………………………………………………………………………………………15
1-5-1-3 ديسک……………………………………………………………………………………………………………………………………………….16
1-5-2 روشهاي رقيقسازي………………………………………………………………………………………………………………………………16
1-5-2-1 روش رقت آگار…………………………………………………………………………………………………………………………………..16
1-5-2-2 روش لوله يا رقت مايع……………………………………………………………………………………………………………………….16
1-6 بررسي ميکروارگانيسمهاي مورد استفاده……………………………………………………………………………………………………17
1-6-1 تاريخچه ميکروبشناسي………………………………………………………………………………………………………………………..17
1-6-2 مورفولوژي باکتريها………………………………………………………………………………………………………………………………17
1-6-3 استافيلوککها…………………………………………………………………………………………………………………………………………17
1-6-3-1 استافيلوکوکوس اورئوس…………………………………………………………………………………………………………………….18
1-6-4 باسيلوسها………………………………………………………………………………………………………………………………………………18
1-6-4-1 باسيلوس سرئوس……………………………………………………………………………………………………………………………….19
1-6-5 سالمونلاها……………………………………………………………………………………………………………………………………………….19
1-6-5-1 سالمونلا انتريتيديس………………………………………………………………………………………………………………………….20
عنوان ……………………………………………………………………………………………………………………………..صفحه
1-6-6 اشرشيا کلي……………………………………………………………………………………………………………………………………………..20
1-7 بررسي آنتيبيوتيکهاي مورد استفاده……………………………………………………………………………………………………….21
1-7-1 تاريخچه آنتيبيوتيک……………………………………………………………………………………………………………………………..21
1-7-2 پنيسيلين……………………………………………………………………………………………………………………………………………….21
1-7-3 جنتامايسين……………………………………………………………………………………………………………………………………………22
1-7-4 تتراسايکلين…………………………………………………………………………………………………………………………………………….22
1-7-5 اريترومايسين………………………………………………………………………………………………………………………………………….23
1-7-6 تري متوپريم و سولفامتاکسازول…………………………………………………………………………………………………………….23
1-7-7 استرپتومايسين……………………………………………………………………………………………………………………………………….23
1-8 بررسي فيتوشيميايي گياهان مورد بررسي…………………………………………………………………………………………………24
1-8-1 آلکالوئيدها………………………………………………………………………………………………………………………………………………25
1-8-2 آنتوسيانينها…………………………………………………………………………………………………………………………………………..25
1-8-3 تاننها………………………………………………………………………………………………………………………………………………………26
1-8-4 ساپونينها……………………………………………………………………………………………………………………………………………….26
1-8-5 فنلها………………………………………………………………………………………………………………………………………………………26
1-8-6 فعاليت آنتياکسيداني…………………………………………………………………………………………………………………………….27
1-9 اهداف پژوهش…………………………………………………………………………………………………………………………………………….28
فصل دوم : مواد و روشها………………………………………………………………………………………………………………………………29
2-1 مواد اوليه و تجهيزات مورد نياز…………………………………………………………………………………………………………………..30
2-2 تهيه گياهان مورد بررسي و تعيين نام علمي آنها…………………………………………………………………………………….31
2-3 استخراج عصاره متانولي………………………………………………………………………………………………………………………………31
2-4 روش تهيه محيطهاي کشت………………………………………………………………………………………………………………………32
2-5 استريليزاسيون محيطهاي کشت ميکروبي، ظروف و مواد مصرفي……………………………………………………………32
2-6 احياء باکتري……………………………………………………………………………………………………………………………………………….32
2-7 تهيه کشت تازه (در فاز لگاريتمي) از ميکروارگانيسمها…………………………………………………………………………….33
2-8 تهيه استاندارد نيم مکفارلند……………………………………………………………………………………………………………………..33
2-9 تهيه سوسپانسيون ميکروبي……………………………………………………………………………………………………………………….34
2-10 آزمونهاي ميکروبي………………………………………………………………………………………………………………………………….34
2-10-1 تست ديسک ديفيوژن………………………………………………………………………………………………………………………….34
2-10-2 تست آنتيبيوگرام…………………………………………………………………………………………………………………………………35
2-10-3 تعيين حداقل غلظت بازدارندگي و تعيين حداقل غلظت کشندگي……………………………………………………35
2-10-3-1 تعيين MIC عصاره…………………………………………………………………………………………………………………………36
2-10-3-2 تعيين MBC عصاره……………………………………………………………………………………………………………………….37
2-11 بررسي خواص فيتوشيميايي اوليه……………………………………………………………………………………………………………37
2-11-1 آلکالوئيد……………………………………………………………………………………………………………………………………………….37
عنوان …………………………………………………………………………………………………………………………….صفحه
2-11-1-1 معرف ماير………………………………………………………………………………………………………………………………………..37
2-11-1-2 معرف بوشاردا…………………………………………………………………………………………………………………………………..38
2-11-2 آنتوسيانين……………………………………………………………………………………………………………………………………………38
2-11-3 تانن………………………………………………………………………………………………………………………………………………………38
2-11-4 ساپونين………………………………………………………………………………………………………………………………………………..38
2-11-5 اندازهگيري ميزان فنل عصارههاي گياهي……………………………………………………………………………………………39
2-11-5-1 رسم منحني استاندارد اسيد گاليک………………………………………………………………………………………………..39
2-11-6 بررسي فعاليت آنتياکسيداني………………………………………………………………………………………………………………39
2-11-6-1 توانايي بهدام اندازي DPPH…………………………………………………………………………………………………………..39
2-11-6-2 تعيين قدرت احياکنندگي……………………………………………………………………………………………………………….40
2-12 تجزيه و تحليل آماري………………………………………………………………………………………………………………………………41
فصل سوم : نتايج……………………………………………………………………………………………………………………………………………..42
3-1 ارزيابي فعاليت ضد ميکروبي عصارهها………………………………………………………………………………………………………..43
3-1-1 نتايج ضد ميکروبي حاصل از تست ديسک ديفيوژن……………………………………………………………………………..43
3-1-1-1 ارزيابي فعاليت ضد ميکروبي عصاره بادام کوهي……………………………………………………………………………….44
3-1-1-2 ارزيابي فعاليت ضد ميکروبي عصاره بومادران……………………………………………………………………………………45
3-1-1-3 ارزيابي فعاليت ضد ميکروبي عصاره کلپوره……………………………………………………………………………………….46
3-1-1-4 ارزيابي فعاليت ضد ميکروبي عصاره گلپر………………………………………………………………………………………….47
3-1-1-5 ارزيابي فعاليت ضد ميکروبي عصاره مريم گلي…………………………………………………………………………………48
3-1-1-6 ارزيابي فعاليت ضد ميکروبي عصاره ترکيبي……………………………………………………………………………………..49
3-1-2 نتايج ضد ميکروبي حاصل از تست آنتيبيوگرام…………………………………………………………………………………….50
3-1-2-1 حساسيت سويههاي باکتريايي به آنتيبيوتيکهاي انتخابي……………………………………………………………..50
3-1-2-2 ارزيابي فعاليت ضد ميکروبي عصارهها و آنتيبيوتيکهاي مورد مطالعه عليه باکتري استافيلوکوکوس اورئوس…………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………51
3-1-2-3 ارزيابي فعاليت ضد ميکروبي عصارهها و آنتيبيوتيکهاي مورد مطالعه عليه باکتري باسيلوس سرئوس………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………..52
3-1-2-4 ارزيابي فعاليت ضد ميکروبي عصارهها و آنتيبيوتيکهاي مورد مطالعه عليه باکتري اشرشياکلي…………………………………………………………………………………………………………………………………………………………..53
3-1-2-5 ارزيابي فعاليت ضد ميکروبي عصارهها و آنتيبيوتيکهاي مورد مطالعه عليه باکتري سالمونلا انتريتيديس………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….54
3-1-3 تعيين حداقل غلظت مهارکنندگي (MIC) عصارهها…………………………………………………………………………….55
3-1-4 تعيين حداقل غلظت مهارکنندگي (MBC) عصارهها…………………………………………………………………………..56
3-2 ارزيابي خواص فيتوشيميايي عصارهها………………………………………………………………………………………………………..57
3-2-1 تشخيص آلکالوئيد………………………………………………………………………………………………………………………………….57
عنوان………………………………………………………………………………………………………………………………صفحه
3-2-2 تشخيص آنتوسيانين………………………………………………………………………………………………………………………………57
3-2-3 تانن………………………………………………………………………………………………………………………………………………………..58
3-2-4 ساپونين…………………………………………………………………………………………………………………………………………………..58
3-2-5 ارزيابي ميزان فنل…………………………………………………………………………………………………………………………………..59
3-2-5-1 نتايج ميزان فنل عصاره بادام کوهي………………………………………………………………………………………………….60
3-2-5-2 نتايج ميزان فنل عصاره بومادران……………………………………………………………………………………………………….61
3-2-5-3 نتايج ميزان فنل عصاره کلپوره………………………………………………………………………………………………………….62
3-2-5-4 نتايج ميزان فنل عصاره گلپر……………………………………………………………………………………………………………..63
3-2-5-5 نتايج ميزان فنل عصاره مريم گلي…………………………………………………………………………………………………….64
3-2-5-6 نتايج مقايسهاي ميزان فنل عصارهها و اسيد گاليک………………………………………………………………………….65
3-2-6 ارزيابي فعاليت آنتياکسيداني…………………………………………………………………………………………………………………66
3-2-6-1 توانايي مهار راديکالهاي آزاد DPPH عصارهها………………………………………………………………………………..66
3-2-6-1-1 نتايج مهار راديکالهاي آزاد عصاره بادام کوهي…………………………………………………………………………….67
3-2-6-1-2 نتايج مهار راديکالهاي آزاد عصاره بومادران………. ………………………………………………………………………68
3-2-6-1-3 نتايج مهار راديکالهاي آزاد عصاره کلپوره……………………………………………………………………………………69
3-2-6-1-4 نتايج مهار راديکالهاي آزاد عصاره گلپر……………………………………………………………………………………….70
3-2-6-1-5 نتايج مهار راديکالهاي آزاد عصاره مريم گلي………………………………………………………………………………71
3-2-6-1-6 نتايج مقايسهاي درصد مهار عصارهها و اسيدآسکوربيک………………………………………………………………72
3-2-6-2 قدرت احياکنندگي عصارهها………………………………………………………………………………………………………………74
3-2-6-2-1 نتايج تعيين قدرت احياکنندگي عصاره بادام کوهي……………………………………………………………………..74
3-2-6-2-2 نتايج تعيين قدرت احياکنندگي عصاره بومادران………………………………………………………………………….75
3-2-6-2-3 نتايج تعيين قدرت احياکنندگي عصاره کلپوره…………………………………………………………………………….76
3-2-6-2-4 نتايج تعيين قدرت احياکنندگي عصاره گلپر………………………………………………………………………………..77
3-2-6-2-5 نتايج تعيين قدرت احياکنندگي عصاره مريم گلي……………………………………………………………………….78
3-2-6-2-6 نتايج مقايسهاي قدرت احياکنندگي عصارهها و اسيدآسکوربيک………………………………………………….79
فصل چهارم: بحث و نتيجه گيري………………………………………………………………………………………………………………..80
4-1 فعاليت ضد ميکروبي عصارههاي مورد بررسي……………………………………………………………………………………………81
4-1-1 فعاليت ضد ميکروبي حاصل از تست ديسک ديفيوژن………………………………………………………………………….81
4-1-2 فعاليت ضد ميکروبي حاصل از تست آنتيبيوگرام…………………………………………………………………………………85
4-1-3 حداقل غلظت مهارکنندگي (MIC) و حداقل غلظت کشندگي (MBC)……………………………………………86
4-2 خواص فيتوشيميايي عصارههاي مورد بررسي……………………………………………………………………………………………89
4-2-1 فيتوشيميايي کمي…………………………………………………………………………………………………………………………………89
4-2-2 ارزيابي محتوي فنل………………………………………………………………………………………………………………………………..90
4-2-3 ارزيابي فعاليت آنتياکسيداني………………………………………………………………………………………………………………..92
4-2-3-1 راديکالهاي آزاد DPPH…………………………………………………………………………………………………………………..93
عنوان………………………………………………………………………………………………………………………………صفحه
4-2-3-2 قدرت احياکنندگي…………………………………………………………………………………………………………………………….95
نتيجه گيري کلي…………………………………………………………………………………………………………………………………………………98
پيشنهادات……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………99
منابع…………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………100
فهرست شکلها و تصاوير
شماره و عنوان شکلها……………………………………………………………………………………………………..صفحه
شکل (1-1): مشخصات سيستماتيکي گياه بادام کوهي………………………………………………………………………………………5
شکل (1-2): مشخصات سيستماتيکي گياه بومادران……………………………………………………………………………………………6
شکل (1-3): مشخصات سيستماتيکي گياه گلپر………………………………………………………………………………………………….8
شکل (1-4): مشخصات سيستماتيکي گياه کلپوره ……………………………………………………………………………………………..9
شکل (1-5): مشخصات سيستماتيکي گياه مريم گلي……………………………………………………………………………………….11
شکل (2-1): اندازهگيري قطر هاله عدم رشد با خط کش…………………………………………………………………………………35
شکل (3-1): ارزيابي فعاليت ضد ميکروبي عصاره بادام کوهي………………………………………………………………………….44
شکل (3-2): ارزيابي فعاليت ضد ميکروبي عصاره بومادران……………………………………………………………………………….45
شکل (3-3): ارزيابي فعاليت ضد ميکروبي عصاره کلپوره…………………………………………………………………………………..46
شکل (3-4): ارزيابي فعاليت ضد ميکروبي عصاره گلپر……………………………………………………………………………………..47
شکل (3-5): ارزيابي فعاليت ضد ميکروبي عصاره مريم گلي…………………………………………………………………………….48
شکل (3-6): ارزيابي فعاليت ضد ميکروبي عصاره ترکيبي…………………………………………………………………………………49
شکل (3-7): ارزيابي فعاليت ضد ميکروبي عصارهها و آنتيبيوتيکهاي مورد مطالعه عليه استافيلوکوکوس اورئوس…………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………51
شکل (3-8): ارزيابي فعاليت ضد ميکروبي عصارهها و آنتيبيوتيکهاي مورد مطالعه عليه باسيلوس سرئوس…………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………52
شکل (3-9): ارزيابي فعاليت ضد ميکروبي عصارهها و آنتيبيوتيکهاي مورد مطالعه عليه اشرشيا کلي………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………53
شکل (3-10): ارزيابي فعاليت ضد ميکروبي عصارهها و آنتيبيوتيکهاي مورد مطالعه عليه سالمونلا انتريتيديس………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….54
شکل (3-11): نتايج ميزان فنل عصاره بادام کوهي…………………………………………………………………………………………..60
شکل (3-12): نتايج ميزان فنل عصاره بومادران………………………………………………………………………………………………..61
شکل (3-13): نتايج ميزان فنل عصاره کلپوره……………………………………………………………………………………………………62
شکل (3-14): نتايج ميزان فنل عصاره گلپر………………………………………………………………………………………………………63
شکل (3-15): نتايج ميزان فنل عصاره مريم گلي………………………………………………………………………………………………64
شکل (3-16): نتايج مقايسهاي ميزان فنل عصارهها و اسيدگاليک……………………………………………………………………65
شکل (3-17): نتايج مهار راديکالهاي آزاد عصاره بادام کوهي…………………………………………………………………………67
شماره و عنوان شکلها……………………………………………………………………………………………………..صفحه
شکل (3-18): نتايج مهار راديکالهاي آزاد عصاره بومادران………………………………………………………………………………68
شکل (3-19): نتايج مهار راديکالهاي آزاد عصاره کلپوره…………………………………………………………………………………69
شکل (3-20): نتايج مهار راديکالهاي آزاد عصاره گلپر…………………………………………………………………………………….70
شکل (3-21): نتايج مهار راديکالهاي آزاد عصاره مريم گلي……………………………………………………………………………71
شکل (3-22): نتايج مقايسهاي درصد مهار عصارهها و اسيدآسکوربيک……………………………………………………………72
شکل (3-23): نتايج مقايسهاي ميانگين IC50……………………………………………………………………………………………………73
شکل (3-24): نتايج تعيين قدرت احياکنندگي عصاره بادام کوهي…………………………………………………………………..74
شکل (3-25): نتايج تعيين قدرت احياکنندگي عصاره بومادران……………………………………………………………………….75
شکل (3-26): نتايج تعيين قدرت احياکنندگي عصاره کلپوره…………………………………………………………………………..76
شکل (3-27): نتايج تعيين قدرت احياکنندگي عصاره گلپر……………………………………………………………………………..77
شکل (3-28): نتايج تعيين قدرت احياکنندگي عصاره مريم گلي…………………………………………………………………….78
شکل (3-29): نتايج مقايسهاي قدرت احياکنندگي عصارهها و اسيدآسکوربيک………………………………………………79
فهرست جدولها
شماره و عنوان جدولها……………………………………………………………………………………………………صفحه
جدول (3-1): حساسيت سويههاي باکتريايي به آنتيبيوتيک انتخابي……………………………………………………………..50
جدول (3-2): تعيين حداقل غلظت مهارکنندگي (MIC) عصارهها………………………………………………………………….55
جدول (3-3): تعيين حداقل غلظت مهارکنندگي (MBC) عصارهها………………………………………………………………..56
جدول (3-4): تشخيص آلکالوئيد………………………………………………………………………………………………………………………..57
جدول (3-5): تشخيص آنتوسيانين……………………………………………………………………………………………………………………57
جدول (3-6): تشخيص تانن……………………………………………………………………………………………………………………………….58
جدول (3-7): تشخيص ساپونين………………………………………………………………………………………………………………………..58
فصل اول
مقدمه
1-1 گياهان دارويي
1-1-1 صفات گياهان دارويي
گياهاني که حداقل داراي صفات زير باشند، گياه دارويي، ناميده ميشوند:
1- در پيکر اين گياهان مواد ويژهاي به عنوان مواد موثر متابوليتهاي ثانويه ساخته و ذخيره ميشوند که براي مداواي برخي از بيماريها مورد استفاده قرار ميگيرند. مواد مذکور طي فرآيندهاي ويژه و پيچيده و به مقدار بسيار کم (به طور معمول کمتر از يک درصد وزن خشک گياه)، ساخته ميشوند.
2- اغلب ممکن است اندام ويژهاي چون ريشه، برگها، ساقه، گل، ميوه و غيره بيشترين مواد موثر را داشته باشند، بنابراين هميشه نميتوان کل اندام گياه را منبع ماده دارويي ويژهاي دانست.
3- اندام گياهي برداشت شده، آمادهسازي و فرآوري ميشوند، يعني تحت تاثير عمليات ويژهاي مانند جداسازي، خرد شدن، خشک کردن، تخمير و غيره قرار گرفته و سپس استفاده ميشوند.
تحقيقات زيادي نشان ميدهد با فرآوري صحيح گياهان و داروهاي گياهي اثرات اين داروهاي طبيعي به شکل فزايندهاي بيشتر و مقرون به صرفهتر ميباشد [1].
1-1-2 تاريخچه گياهان دارويي در جهان
ارسطو (330 ق. م) اولين کسي است که آثار و مطالبي مکتوب مربوط به شناخت گياهان دارد. البته قبل از او در آثار کهن مصر (حدود 26 قرن ق. م) در پاپيروسها و ابرها مطالبي از گياهان با شرح خاصي از موارد استفاده از آنها باقي مانده است. ولي ارسطو نخستين دانشمندي است که، از رشد و نمو گياهان، مادهسازي و از تفاوت آنها و چگونگي استفاده از مواد خاک (سياه خاک) مطالبي نوشته است. نوشته او بدون هيچ مبناي علمي تا چندين قرن بعد از او مورد قبول همه بود و حتي تدريس ميشد. تئوفراست يا تئوفراستوس شاگرد ارسطو که در سالهاي 258-370 قبل از ميلاد طبيب بود و بعدها به او پدر گياهشناسي گفتهاند، علاوه بر آنکه، پيرو فلسفه استاد خود بود، تحت تاثير نظريات افلاطون، استاد ارسطو قرار گرفت. او ردهبندي بسيار ابتدايي از روي ريخت يا شکل ظاهري گياهان، چرخه رشد، شکل گل آذين و نحوه رشد آنها و همچنين وضع گلبرگهاي گلها در کتابي به نام هيستوريا پلانتاروم بر مبنايي مبهم و ناشي از استنباطهاي خود دارد. بايد اشاره کرد، که مکتب درمان با گياه به وسيله تئوفراست بنيانگذاري شد [2].
1-1-3 تاريخچه گياهان دارويي در ايران
کشور ايران به واسطه سابقه تمدن چند هزار ساله، که حدود 1400 سال آن با فرهنگ غني اسلام در آميخته و نيز به دليل موقعيت خاص جغرافيايي، شرايط اقليمي و آب و هوايي متنوع که سبب رشد انواع گوناگوني از گياهان گرديده و باعث اطلاق نام طلاي سبز به فلور طبيعي ايران شده است، از جهت طب سنتي غني ميباشد [3].
ابن سينا دانشمند و پزشک نامدار ايراني در سالهاي 428-370 هجري مطابق با 980-1037 ميلادي که در غرب او را به نام آويسينيا ميشناسند و پس از انقراض تمدن يونان او را بزرگترين دانشمند جهان و به اشتباه عرب دانستهاند؛ در جلد دوم کتاب قانون في الطب بيش از 800 نمونه گياه طبي و غذايي را نام ميبرد که از آن ميان 541 گياه و مشتقات آنها داراي توصيف کاربردي و صفات ريختشناختي هستند. او اختلاف شکل و صفات گياهان مشابه را (براي اجتناب اشتباه آنها از يکديگر) با توجه خاصي در کتاب “قانون” توضيح ميدهد و در مورد چگونگي استفاده از مشتقات گياهان دارويي و کاربرد آنها، با ترتيبي خاص، معين و نظام يافته به شرح و تفصيل آنها ميپردازد [2].
1-1-4 علل توجه و اهميت گياهان دارويي
از آنجا که انسان جزئي از طبيعت است براي هر بيماري، گياه مداواي آن را عرضه کرده است. به همين دليل انسان جهت درمان بيماري خود هر چه به طبيعت روي آورد و از نعمات آن بيشتر بهره برد، سريعتر، بهتر و مطمئنتر درمان ميشود. گياهان دارويي از ارزش و اهميت خاصي در تأمين بهداشت و سلامتي جوامع هم به لحاظ درمان و هم پيشگيري از بيماريها برخوردار بوده و هستند. اين بخش از منابع طبيعي قدمتي همپاي بشر داشته و يکي از مهمترين منابع تأمين غذايي و دارويي بشر در طول نسلها بودهاند. از نقطه نظر تاريخي، گياهان اهميت فراواني در توسعه جوامع داشتهاند و تحقيقات وسيعي براي يافتن فرآوردهها و مواد طبيعي دارويي گياهي در طول تاريخ انجام شده اما نکته حائز اهميت اين جاست که تنها کمتر از 10% از مجموع 000/250 گونه گياهي جهان براي بيش از يک عملکرد زيستشناختي، شناسايي و مورد استفاده قرار گرفتهاند [4].
تنوع شرايط جغرافيايي و آب و هوايي در ايران، موجب شده است که يک منبع متنوع و غني از گونههاي گياهي در کشورمان وجود داشته باشد. از يک سو به علت ظاهرشدن عوارض نامطلوب و جانبي ترکيبات سنتتيک و عدم سازگاري آنها با طبيعت انسان، از سوي ديگر به دليل هزينه بالا و ارزبري داروها و ناتواني بسياري از کشورهاي جهان سوم براي خريد چنين داروهايي، توجه خاصي به سمت دارو از گياهاني که اثرات درماني سالم و ارزان بودن آنها ثابت شده، معطوف گرديده است [5]. به دليل عوارض جانبي داروهاي شيميايي، امروزه نه تنها در ايران، بلکه در سراسر جهان گرايش به طب گياهي افزايش يافته است [6].
1-2 طبقهبندي گياهان مورد بررسي
1-2-1 بادام کوهي [9-7]
تيره: گل سرخ Family: Rosaceae جنس: آميگدالوس Genuse: Amugdalus
گونه: بادام کوهي يا ارژنSpecies: Amygdalus Scoparia Spach
1-2-2 بومادران [7،9،10]
تيره: کاسنيFamily: Asteraceae جنس: آکيلاGenuse: Achillea L. گونه: بومادرانSpecies: Achillea Millefolium L. subsp. Millefolium
1-2-3 کلپوره [9، 10]
تيره: نعنائيانFamily: Lamiaceae جنس: توکريمGenuse: Teucrium گونه: کلپوره يا مريم نخوديSpecies: Teucrium Polium L. Var. tonsum
1-2-4 گلپر [9، 10]
تيره: جعفري Family: Apiaceae(Umbeliferae) جنس: هراکلئوم Genuse: Heracleum L. گونه: گلپر Species: Heracleum Persicum Desf. Ex
1-2-5 مريم گلي
تيره: نعنائيانFamily: Lamiaceae جنس: سالويا Genuse: Salvia گونه: مريم گلي Species: Salvia Officinalis
1-3 معرفي و خصوصيات گونههاي مورد بررسي
1-3-1 گياه بادام کوهي
شکل 1-1: مشخصات سيستماتيکي گياه بادام کوهي (Amygdalus scoparia)
1-3-1-1 سيستماتيک بادام کوهي
درختچهاي به ارتفاع 6 متر، بدون خار، شاخههاي جوان سبز بدون کرک، شاخههاي سال قبل سبز، برگها نيزهاي باريک يا قاشقي باريک به طول تا 40 و عرض تا 7 ميليمتر، قاعده يراق ساز، نوک کند، سطح فوقاني و تحتاني برگ بدون کرک، حاشيه برگ هلالي، ارهاي و داراي غده روي هر دندانه، گل درشت به قطر 25 ميليمتر بدون دمبرگ يا تقريبا بدون دمبرگ، ميوه تخم مرغي به طول تا 20 و عرض 12 ميليمتر، داراي کرکهاي کوتاه، هسته زرد کاهي، صاف، داراي خطوط و شيارهاي کوچک نا مشخص و کم عمق، فصل گلدهي اواخر زمستان و اوايل بهار، اين گياه متعلق به مناطق ايران، توراني و زاگرسي است [8] شکل (1-1).
1-3-1-2 پراکنش جغرافيايي بادام کوهي
در ايران و شوروي (آسياي مرکزي)، گرگان، اصفهان، فارس، هرمزگان، کرمان، بلوچستان، خراسان و تهران [8].
1-3-1-3 خواص ضد ميکروبي بادام کوهي
گياه بادام کوهي روي ميکروبهاي استافيلوکوکوس اورئوس، اشريشيا کلي، سودوموناس آئروژينوزا و باسيلوس سابتيليس مؤثر است. بيشترين اثر مهارکنندگي اين گياه مربوط به اثر آن روي استافيلوکوکوس اپيدرميديس بود [11].
1-3-1-4 خواص درماني بادام کوهي
افراد محلي از ريشه اين گياه (رنگ)، جهت درمان دردهاي معده و همچنين دردهاي قاعدگي استفاده ميکنند. از اين گياه، در صنعت مشک سازي استفاده ميشود که بدون ارتباط با خواص ضد ميکروبي نيست [11].
1-3-2 گياه بومادران
شکل 1-2: مشخصات سيستماتيکي گياه بومادران (Achillea millefolium)
1-3-2-1 سيستماتيک بومادران
در کتب سنتي با نامهاي بومادران و بوماران نام برده شده است. نام لاتين آن برگرفته از نام آشيل، قهرمان افسانهاي يونان است زيرا قهرمان يونان، آشيل، اين گياه را براي شفاي زخمهاي بيماران در ميدان جنگ به کار ميبرده است. بومادران گياهي است چند ساله با ارتفاع 30 تا 90 سانتيمتر، داراي ساقه ساده، برگها پوشيده از کرک، با قطعات متعدد خطي نوکدار هستند. رنگ برگها سبز تيره، بدون دمبرگ و کشيده هستند. گلآذين آن از نوع ديهيم (خوشه مرکب) بوده و گلهاي آن بيشتر سفيد است. ميوه آن فندقه و وزن هزار دانه آن، 15/0 گرم است [10] (شکل 1-2).
1-3-2-2 پراکنش جغرافيايي بومادران
اين گياه بومي اروپا و آسيا است و تا ارتفاع 2700 متري از سطح دريا قادر به رشد کردن ميباشد. گياهي است روز بلند که مناسبترين دما براي رشد و گلدهي آن 26-18 درجه سانتيگراد است. بنابراين در مناطق گرم و آفتابي بهتر رشد ميکند. اسيديته مناسب براي رشد بومادران 7/6-6 ميباشد. در سرتاسر مزارع، پرچينها، جادهها و زمينهاي باير و مراتع پراکنده است [12].
1-3-2-3 خواص ضد ميکروبي بومادران
خواص ضد ميکروبي بومادران به دليل وجود ترکيبات آلکالوئيدي، فلاونوئيدي، استرول، تانن، ساپونين، روتئن و غيره ميباشد [13]. Ivanchea و همکاران (2002)، مطالعهاي را روي 7 گونه از Achillea (A. millefolium, A. clavenae, A. fraasii, A. lingulata, A. setacea, A. clasiana, A. abrotanoides) انجام دادند و ترکيبهاي عمدهاي مانند گليکوزيد لوتئين، کمفرول، کوئرستين، c-گليکوزيل فلاونهاي آپيژنين، 6- hydroxyflavonol 3,6,4- trimethyl ethers و 6- hydroxyflavones و لوتئين را شناسايي کردند.
1-3-2-4 خواص درماني بومادران
بومادران، در گذشته نه تنها براي بند آوردن خون و درمان خونريزي هاي زخم به کار برده ميشد، بلکه در برخي از کشورها از گياه پخته شده آن براي رفع کبودي ناشي از ضربه در اطراف چشم استفاده ميشد. گل بومادران براي درمان گاستريتهاي حاد و مزمن، رفع نفخ و ترش کردن، کاهش فشار خون و مداواي نارسايي هاي کيسه صفرا مفيد است. اين گياه به علت اثر مدري که دارد در افزايش ادرار و دفع سنگ کليه مؤثر است. بومادران به عنوان آرام بخش دردهاي معدي و ضد خونريزي در مصارف داخلي و به عنوان شستشو دهنده و ضد عفوني کننده در مصارف خارجي، مصرف سنتي دارد [14].
1-3-3 گياه گلپر
شکل 1-3: مشخصات سيستماتيکي گياه گلپر (Heracleum persicum)
1-3-3-1 سيستماتيک گلپر
گلپر، گياهي چند ساله داراي ريشه مخروطي، ساقهاي مستقيم و استوانهاي شکل، گلها به رنگ سفيد، گلآذين چتري و داراي براکتههاي رشتهاي و کشيده، ميوه آن فندقه و پهن ميباشد [15] (شکل 1-3).
1-3-3-2 پراکنش جغرافيايي گلپر
در نقاط مختلف جهان خصوصا مناطق مرطوب و باغها ميرويد. در ايران در نواحي نمناک و کوهستاني و مناطق پيراموني همچون نواحي شمالي البرز، جواهرده رامسر، شميرانات، توچال، غرب ايران و کوههاي بختياري رشد ميکند [12].
1-3-3-3 خواص ضد ميکروبي گلپر
ريشه گلپر محتوي کومارينهاي مختلف است [15]. مطالعات انجام شده محققين مختلف بر عصاره گياه گلپر، اثرات مهارکنندگي آن را بر تعدادي از باکتريهاي گرم منفي و مثبت و قارچهاي بيماريزا مانند Candida albicans و Candida utilis به اثبات رسيده است [19-16].
1-3-3-4 خواص درماني گلپر
گرد ميوه آن را به اغذيه جهت معطر ساختن آنها، وارد مينمايند. به علاوه آن را به علت اسانسي که دارد، جهت رفع نفخ و ناراحتيهاي سوء هاضمه ناشي از نفخ به کار ميبرند. بايد توجه داشت به مقادير زياد مصرف نگردد زيرا به طوري که بررسي گرديده ايجاد طپش ميکند [10].
1-3-4 گياه کلپوره
شکل 1-4: مشخصات سيستماتيکي گياه کلپوره (Teucrium polium)
1-3-4-1 سيتماتيک کلپوره
کلپوره يا مريم نخودي گياهي است پايا با قسمتهاي چوبي شده در پائين و بسيار منشعب به ارتفاع تا 40 سانتيمتر و داراي سرشاخههاي گلداري است که تمام قسمتهاي آن پوشيده از کرکهاي بلند و سفيد است و بدين جهت نقرهاي رنگ به نظر ميرسد. برگهاي آن داراي کنارههاي دندانهدار و برگشته به طرف داخل برگ و مجموعه گلهاي تخم مرغي کوچک و نقرهاي آن به وضوح ديده ميشود [14] (شکل 1-4).
1-3-4-2 پراکندگي جغرافيايي کلپوره
گياه کلپوره با بيش از 340 گونه در سراسر جهان انتشار وسيعي دارد [20]. به طور معمول در نواحي باير، سواحل سنگلاخي و ماسهزارهاي نواحي مختلف اروپا، منطقه مديترانه، شمال آفريقا و جنوب غربي آسيا از جمله ايران ميرويد. در نواحي کوهستاني البرز تا ارتفاعات 1500 متري نيز ديده ميشود [23-21].
1-3-4-3 خواص ضد ميکروبي کلپوره
در بررسيهاي انجام شده روي گياه کلپوره، مشخص شده که اين گياه حاوي مقاديري تانن، ترپنوئيدها، ساپونين، استرول، فلاونوئيدها، گليکوزيد، آلفا و بتا پينن و لوکوآنتوسيانين است [22، 24].
محققان روي اثر ضد ميکروبي گياه کلپوره مطالعاتي انجام داده و آزمايشهايي به منظور بررسي اثر ضد ميکروبي اسانس و عصاره گياه کلپوره روي چند ميکروارگانيسم انجام شد و به ماهيت ضد ميکروبي آن پي بردند. در مطالعه Darabpour و همکاران (2005)، اثر ضد ميکروبي عصارههاي آلي (اتانولي و متانولي) گياه T.polium روي تعدادي از عوامل بيماريزا بررسي و مشخص شد که عصاره اتانولي روي باکتري باسيلوس آنتراسيس، داراي بيشترين اثر مهارکنندگي و روي اشريشيا کلي و پروتئوس ميرابيليس داراي اثر بازدارندگي رشد نميباشد در حالي که عصاره متانولي اين گياه روي Bordetella bronchiseptica بيشترين اثر مهارکنندگي و پروتئوس ميرابيليس و باکتريوم پيوژنز مقاومترين گونههاي باکتريايي در مقابل اين عصاره ميباشند [24].
1-3-4-4 خواص درماني کلپوره
مصرف دارويي کلپوره به زمان بقراط و جالينوس بر ميگردد و بخش دارويي آن که برگ و سرشاخههاي آن ميباشد، اثر مقوي و ضد تشنج داشته و مصرف آن را براي رفع بيماريهاي دستگاه تناسلي-ادراري و تاخير يا عدم قاعدگي مفيد ميدانند [10].
از اين گياه در طب سنتي جهت اثرات ضد ديابتي، ضد التهابي، ضد اولسري، آنتي اسپاسموديک و رفع گرفتگي قلب استفاده ميشود. تحقيقات علمي نشان دادهاند که اين گياه، داراي اثرات ضد ديابت [27-25]، پايين آورنده کلسترول و تري گليسريد سرم [28]، کاهش دهنده فشار خون [29]، ضد اشتها [30]، ضد التهاب [31]، آنتي اکسيدان [32، 33]، ضد تب و ضد ميکروب [34]، ضد درد [37-35]، ضد اسپاسم [38، 39] و آنتي اولسري [39] ميباشد.

1-3-5 گياه مريم گلي
شکل 1-5: مشخصات سيستماتيکي گياه مريم گلي (Salvia officinalis)
1-3-5-1 سيستماتيک مريم گلي
گياه مريم گلي داراي نامهاي مريمي، مريميه و شلبيه بوده و Garden sage نيز خوانده ميشود که به معناي رها بخش يا شفا دهنده است [7].
گياهي چند ساله، بوتهاي و به ارتفاع 60-20 سانتيمتر که قسمت پاييني آن چوبي و قسمت بالايي ساقه، چهار گوش و پوشيده از کرکهاي قابل لمس است. ريشه اين گياه ضخيم و انشعابات فراواني دارد. برگها بلند و نيزهاي و سطح فوقاني و تحتاني برگها پوشيده از کرکهاي ظريف است. گلها به رنگ بنفش و به صورت مجتمع ميباشند. ميوه اين گياه کپسول و به رنگ قهوهاي روشن يا تيره است [40] (شکل 1-5).
1-3-5-2 پراکنش جغرافيايي مريم گلي
مريم گلي بومي نواحي شمالي مديترانه است و در زمينهاي سنگي ميرويد [40]. اين گياه داراي حدود 700 گونه در جهان ميباشد [41]. پراکندگي نسبتاً وسيعي در فلور کشورمان دارد به طوري که تاکنون حدود 58 گونه در ايران شناسايي و گزارش شده است که از ميان اين تعداد، بالغ بر 17 گونه آنها اندميک ميباشند [42].
1-3-5-3 خواص ضد ميکروبي مريم گلي
مريم گلي داراي فلاونوئيدهاي آپي ژنين، اسکوتلارئن 6، 7-دي متيل اتر، اسکوتلارئين 6 و 7، 4- تري متيل اتر، لوتئولين 3-متيل اتر، تترا متيل اترهايي هيدرو گزايلوتئولين و تانن ميباشد [43]. گياهان تيره نعناع و به خصوص مريم گلي به سبب وجود ترکيبات ترپنوئيدي گوناگون، اسانس و ترکيبات فنلي و فلاونوئيد، از لحاظ اثرات ضد ميکروبي بسيار مورد توجه ميباشد براي مثال غربالگري عصاره گياه Salvia palaestina اثر ضد ميکروبي بالايي عليه استافيلوکوکوس اورئوس، استافيلوکوکوس اپيدرميديس و اشريشيا کلي نشان داد [44].
1-3-5-4 خواص درماني مريم گلي
اين گياه داراي اثر ضد التهاب، به ويژه بر روي مخاطها است. ترشح عرق بدن را کنترل ميکند. همچنين ضد تشنج، کمک به هضم غذا، کاهش دهنده قند خون، ضد نفخ و گردش خون را در اندامهاي شکم افزايش ميدهد. مصرف آن در زمان بارداري ممنوع و فرآوردههاي حاصل از اين گياه سبب کاهش ترشح غدد شيري در مادران ميشود [14، 40].
1-4 عصارهگيري
1-4-1 عصاره
عصاره گياهي استاندارد شده، يک عصاره تغليظ شده و يا خشک شده از گياه ميباشد که توسط الکل و يا آب به دست آمده باشد.
1-4-2 انتخاب ماده گياهي و نوع حلال
تعيين ترکيبات فعال زيستي در مادّه مورد استفاده به نوع حلال استفاده شده در عصارهگيري بستگي دارد [45]. ويژگي حلال بسته به غلظت حلال و قطبيت آن، کميت ترکيبات شيميايي موجود در عصارههاي گياهي را تحت تأثير قرار خواهد داد. انتخاب ماده گياهي براي عصارهگيري و بررسي عملکرد آن معمولا بر اساس استفادههاي سنتي گياه است. ويژگي يک حلال خوب در تهيه عصاره شامل سميت کم، سهولت تبخير در دماي کم و ناتواني در ايجاد کمپلکس با ترکيبات و تفکيک آنهاست و بسته به نوع هدف که ماده استخراجي قطبي يا غيرقطبي است، نوع حلال نيز متفاوت خواهد بود.
رايجترين نوع حلالهاي استفاده شده براي بررسي فعاليتهاي ضد ميکروبي گياهان متانول، اتانول و آب هستند. برخي محققان از ترکيب حلالهاي مختلف براي کسب نتايج بهتر استفاده ميکنند. تحقيقات نشان داده است که تعداد ترکيبات شيميايي که با استفاده از حلال متانولي استخراج ميشوند، در مقايسه با حلال اتانولي، بيشتر است.
1-4-3 روشهاي مختلف عصارهگيري
روش استخراجي که انتخاب ميشود به دو عامل بستگي دارد:
1- مقدار آب موجود در نمونه (در مورد گياه تازه)
2- نوع ماده جداشدني (ماده استخراجي از گياه محلول در آب و يا محلول در حلالهاي آلي و غيرآلي بوده است).
1-4-3-1 روش ماسراسيون
در روش ماسراسيون يا خيساندن مکرر همراه با تکاندادن، گياه خردشده با مقدار مشخصي از حلال مخلوط ميشود. از مزاياي روش ماسراسيون اين است که اين روش بدون به کاربردن دستگاهها و ابزارهاي پيچيده و در يک مکان محدود قابل انجام بوده و با به کاربردن حلالهاي يکنواخت، ميتوان به ميزان موادّ مؤثره يکنواخت دست پيدا کرد. از معايب آن، زمان طولاني عصارهگيري ميباشد که ميتواند موجب از بينرفتن مواد دارويي در باقيمانده گياهي گردد.
1-4-3-2 روش پرکولاسيون
در روش پرکولاسيون، از دستگاه پرکولاتور که اغلب به صورت استوانهاي يا قيفي ساخته شده، استفاده ميگردد. شکل استوانهاي ظرف، باعث تسهيل در عمل تخليه پرکولاتور ميگردد. عمل پرکولاسيون براي مدت 24 تا 48 ساعت در حاليکه حلال به طور کامل روي توده گياهي را پوشانده باشد، ادامه مييابد. بايد در نظر داشت، عصارهاي که در ابتدا از پرکولاتور خارج ميشود حاوي مقادير زيادي از مواد متشکله موجود در گياه بوده و تدريجا عصاره خارج شده رقيقتر ميگردد.
1-4-3-3 روش سوکسله
روش سوکسله يک روش استانداردي است که به عنوان مرجع اصلي ارزيابي ديگر روشها به کار ميرود. اين روش، عمومي بوده که به طور عمده براي استخراج ترکيبات با فراريت کم يا متوسط که در مقابل حرارت پايدار باشند به کار ميرود [46].
محاسن روش سوکسله عبارت است از:
1- روش ساده و آسان است.
2- حلال تازه به طور مداوم در تماس با پودر گياهي قرار ميگيرد.
3- استفاده از دماي بالا که منجر به افزايش حلاليت ترکيبات کم محلول در دماي پايين ميشود.
4- بعد از استفاده از اين روش فيلتراسيون لازم نيست [47].
مهمترين معايب اين روش عبارت است از:
1- اين روش زمان زيادي لازم دارد.
2- مقدار زيادي حلال مصرف ميشود.
3- به علت استفاده از دماي بالا به ترکيبات حساس به حرارت، آسيب ميرسد و مواد ناخواسته و نامطلوبي ايجاد ميشود [46].
1-4-3-4 امواج فراصوت1
در اين روش امواج فراصوت با فرکانس بالاتر از 20 کيلو هرتز، به داخل ماده نفوذ کرده، موجب ايجاد کشيدگي و جمعشدنهاي پيدرپي شده که در نتيجه آن حفراتي داخل ماده گياهي ايجاد ميشوند. اين حفرات به صورت نامتقارن به هم پيوسته و موجب خروج سريع مواد از داخل سلولها به خارج از آن ميشوند. به علاوه اين امواج ميتوانند موجب تخريب ديواره سلولهاي زيستي شده و موجب تسهيل خروج مواد گردند [46، 48].
از محاسن اين روش عبارت است از:
اين روش ارزان، ساده و مؤثر بوده و افزايش بازده عصارهگيري و افزايش سرعت واکنش از مهمترين محاسن آن به شمار ميرود [49].
از معايب اين روش عبارت است از:
پس از عصارهگيري با اين روش، فيلتراسيون و جدا کردن عصاره حاصل از ماده گياهي نياز است. اگر چه ميتوان با به کاربردن حلالهاي اختصاصي تا حدودي روش را انتخابي کرد اما به هر حال چون در اين روش سلول گياهي پاره شده و کليه محتويات سلولي در تماس با حلال قرار ميگيرند، اين روش به طور کلي غير انتخابي تلقي ميشود [49].
1-5 روشهاي اندازهگيري و بررسي اثرات ضد ميکروبي [54-50]
امروزه مقاومت روزافزون باکتريهاي بيماريزا2 به عوامل ضد ميکروبي مشکلات متعددي را در امر درمان عفونتهاي باکتريال به وجود آورده است. اين امر موجب شده است تا محققان به مطالعه تاثير عوامل ضد ميکروبي گياهان بر رشد باکتريها بپردازند. ترکيبات ضد ميکروبي گياهان در واقع متابوليتهاي ثانويه گياهاند که يا به طور پيوسته در گياهان ساخته ميشوند و يا در پاسخ به پاتوژنها توليد ميشوند.

1-5-1 روشهاي نفوذي3
1-5-1-1 روش چاهک
اساس اين روش، نفوذ ماده ضد ميکروب از حفره ايجاد شده در آگار به اطراف آن است. نفوذ اين ماده موجب مهار رشد ميکروارگانيسم تلقيح شده ميشود. ميانگين هالههاي مهاري رشد به عنوان معياري از قدرت ضد ميکروبي ماده مورد بررسي تلقي ميشود.
1-5-1-2 سيلندر پليت
در اينجا سيلندرهايي از جنس چيني يا فولاد ضد زنگ به عنوان مخزن ماده ضد ميکروبي مورد استفاده قرار ميگيرند. پس از گرمخانهگذاري، سيلندرها برداشته شده و ميانگين قطر هالههاي رشد اندازهگيري ميشوند.
1-5-1-3 ديسک
اين روش، مبتني بر قرار دادن ديسکهاي کاغذي حاوي ماده ضد ميکروب بر سطح محيط کشت تازه تلقيح شده است.
1-5-2 روشهاي رقيقسازي4
در اين روش از رقيقکردن عامل ضد ميکروبي به نسبتهاي معيّن استفاده ميشود و خود به دو روش تقسيم ميگردد:
1-5-2-1 روش رقت آگار
در اين روش نمونه مورد بررسي در حلال مناسب حل ميشوند و يا به صورت سوسپانسيون در ميآيد سپس با محيط کشت آگاردار مخلوط ميشود. نتايج به دست آمده از اين روش عموما با نتايج حاصل از روشهاي نفوذي و ساير روشهاي رقيقسازي مطابقت دارد. اين روش سريع است و با استفاده از آن ميتوان مقدار MIC5 يک ترکيب را در برابر چند ميکروارگانيسم به صورت همزمان تعيين کرد.
1-5-2-2 روش لوله يا رقت مايع
اين روش بسيار دقيق است. در اين روش رقتهاي مختلف از عوامل ضد ميکروبي را به همراه محيط کشت مايع و غلظت يکساني از کشت باکتريايي را در لولههاي متوالي ريخته و پس از سپري شدن زمان لازم، رشد يا عدم رشد ميکروارگانيسمهاي مورد آزمايش را با توجه به غلظت عامل ضد ميکروبي ارزيابي کرده و پايينترين غلظتي را که توانسته است از رشد ميکروبي جلوگيري کند به عنوان MIC عامل ضد ميکروبي در نظر ميگيرند. در اين روش به دليل تماس مستقيم ترکيب با ميکروارگانيسمها، حتي اگر عصاره مورد بررسي انحلالپذيري کمي در آب داشته باشد، اثر ضد ميکروبي آن مشخص ميشود.
1-6 بررسي ميکروارگانيسمهاي مورد استفاده
1-6-1 تاريخچه ميکروبشناسي
کاشف دنياي ميکروبي تاجري هلندي بهنام آنتوني وان ليون هوک6 (1723-1632) بود. مهمترين فعاليت اصلي ليون هوک همانا کشف دنياي ميکروبي است که آن را معاصرينش انيمال کول7 يا حيوانک ناميدند. کليه انواع ميکروارگانيسمهاي تکياختهاي که امروز ميشناسيم از قبيل پروتوزوآ، آلگها، قارچها و باکتريها اولين بار توسط ليون هوک تشريح شده است [55].
1-6-2 مورفولوژي باکتريها
1. باکتريهاي کروي8 يا گرد9
2. باکتريهاي باسيلي شکل10، استوانهاي11 يا ميلهاي شکل12
3. باکتريهاي مارپيچي13 و ميلهاي خميده [56].
1-6-3 استافيلوککها
استافيلوککها باکتريهاي کروي شکل گرم مثبتي هستند که معمولا به صورت اجتماعات نامنظم و به شکل خوشه انگور دور هم قرار ميگيرند. اين باکتريها از نظر متابوليکي فعال ميباشند و قابليت رشد بر روي محيطهاي کشت مختلفي را دارند. اين باکتريها کربوهيدرات را تخمير ميکنند و رنگدانههايي توليد ميکنند که از سفيد تا قهوهاي پررنگ متغير ميباشند. بعضي از اين استافيلوککها متعلق به فلور طبيعي پوست و غشاهاي مخاطي انسان ميباشند و بعضي ديگر از اين استافيلوککها باعث ايجاد چرک، آبسه و انواعي از عفونتهاي چرکي و حتي گند خونيهاي14 شديد کشنده ميشوند. استافيلوککها به سرعت به تعداد زيادي از عوامل ضد ميکروبي مقاوم ميشوند و در حال حاضر مشکلات درماني صعب العلاجي را ايجاد کردهاند [57].
1-6-3-1 استافيلوکوکوس اورئوس15
باکتري استافيلوکوکوس اورئوس از عوامل اصلي ايجاد عفونتهاي بيمارستاني بوده که شيوع آن رو به گسترش است. اين باکتري در ايجاد طيف وسيعي از بيماريها از جمله اندوکارديت، استئوميليت، پنوموني، سندروم شوک توکسيک، کورک يا دمل و غيره نقش دارد. بررسيها نشان داده است که بالغ بر 25 تا 30 درصد افراد در جوامع مختلف، ناقل باکتري استافيلوکوکوس اورئوس در بيني خود ميباشند که در بسياري از موارد ميتوانند بهعنوان منشا عفونتهاي بعدي عمل نمايند [58].
گسترش روزافزون سويههاي استافيلوکوکوس اورئوس مقاوم به آنتيبيوتيکها نظير وانکومايسين، يکي از معضلات بهداشتي است که باعث شده است مقدار آنتيبيوتيکهاي مؤثر و در دسترس، جهت درمان اين عفونتها کاهش يافته و جامعه پزشکي را در کنترل اين بيماري با مشکل روبرو نمايد [59].در ايران، فرانسه و تعدادي از کشورهاي آمريکايي و آسيايي، مقاومت سويههايي از اين باکتري به آنتيبيوتيک وانکومايسين گزارش شده است [64-60].
اخيرا با توجه به اثرات جانبي آنتيبيوتيکهاي مصرفي و مقاومت تعدادي از سويههاي باکتري، نظير سويههاي استافيلوکوکوس اورئوس در برابر آنها، به عملکرد ضد ميکروبي عصارهها و ترکيبات طبيعي استخراج شده از گونههاي مختلف گياهي توجه زيادي شده است [65].
1-6-4 باسيلوسها
باسيلهاي گرم مثبت اسپوردار شامل گونههاي باسيلوس و کلستريديوم ميباشند. اين



قیمت: تومان


پاسخ دهید